Konwikt biskupi w Braniewie

Konwikt biskupi w Braniewie – placówka opiekuńczo-oświatowa dla młodzieży męskiej, funkcjonująca w Braniewie w latach 1843–1939, z zadaniem pozyskania młodzieży męskiej do stanu duchownego oraz działająca jako bursa dla ubogich uczniów gimnazjum.

Tło utworzenia konwiktu biskupiego Pomysł utworzenia konwiktu nawiązywał w swej tradycji do dawnej bursy przy kolegium jezuickim w Braniewie. Konwikt szlachecki, założony przez biskupa Hozjusza w 1565 roku, utrzymywał około dwudziestu gimnazjalistów i funkcjonował aż do roku 1809Ludwik Piechnik Konwikt szlachecki w braniewie (1565–1600), Studia Warmińskie, 1968Paweł Romański Biskup warmiński Józef Ambroży Geritz (1783–1867), Olsztyn 2015.

Małe seminaria duchowne były w historii zakładane wówczas, gdy odczuwalny był brak kandydatów do seminariów duchownych. Z tej samej potrzeby zrodziła się idea utworzenia podobnej placówki w Braniewie. Taki szczególnie dotkliwy brak księży diecezja warmińska odczuwała w latach 30. XIX w. Wówczas to biskup Hohenzollern sprowadził do Braniewa nowego zarządcę seminarium aż z odległego Landshut w Dolnej Bawarii – ks. Josefa Scheilla, po tym gdy dotychczasowy rektor ks. Wobbe w 1823 przeszedł na emeryturę, zostawiając seminarium z zaledwie paru klerykami. Ks. Scheill przybył do Braniewa w 1824 roku, wyprowadzając seminarium z zapaści. Niestety zginął przedwcześnie, przez utonięcie w Pasłęce, w roku 1834. Jednakże to za jego kadencji powstał pomysł utworzenia funduszu na konwikt dla zdolnej ubogiej młodzieży, chcącej się kształcić do stanu kapłańskiego. Za utworzeniem takiej placówki opowiadali się również trzej braniewscy profesorowie: Bernhard Busse, Josef Neumann i Antoni Ditki, co poważnie rozpatrywane było na sesji kapituły 10 stycznia 1834 roku.

Otwarcie i działalność konwiktu 12 marca 1841 zostało wydane zarządzenie (Cabinets-Orde) o utworzeniu fundacji konwiktu dla uczniów braniewskiego gimnazjum, będących w trudnej sytuacji materialnej, którzy pragną się poświęcić studiom teologii katolickiej. 23 grudnia 1841 roku zostały wydane Statuty konwiktu przy Królewskim Gimnazjum w Braniewie, liczące 16 stron druku, które zostały zatwierdzone 31 grudnia 1834 przez nadprezydenta Prus Theodora von Schön.

W 1842 rozpoczęto rozbudowę i remont w tym celu zakupionego budynku. Konwikt biskupi w Braniewie został uroczyście otwarty 8 sierpnia 1843 roku przez biskupa diecezji warmińskiej Josepha Geritza. Uroczystość otwarcia poprzedziło nabożeństwo, następnie odśpiewany został dziękczynny hymn Te Deum. Biskup Geritz osobiście pobłogosławił budynek konwiktu, a biskup pomocniczy Franz Großmann przedstawił jego pierwszego prefekta – ks. Michaela Krügera. Ks. Krüger w swoim przemówieniu przedstawił zasady, na jakich będzie funkcjonować konwikt, mówił o oczekiwaniach, jakie w nowej placówce pokłada dyrektor gimnazjum Gideon Gerlach i diecezja warmińskaJohann Josef Braun Geschichte des Königlichen Gymnasiums zu Brausberg während seines dreihundertjährigen Bestehens. Fest-Programm, womit zu der Dienstag den 4. Juli 1865, s. 112. Dodatkową okolicznością otwarcia konwiktu były obchody upamiętniające 600-lecia powstania diecezji warmińskiej.

Otwierając w 1843 konwikt dla kandydatów do stanu duchownego diecezja warmińska za czasów biskupa Geritza znalazła się w awangardzie niemieckich diecezji – po Eichstätt (1838), Spirze i Trewirze (1840), a w tym samym roku 1843 utworzono konwikt w Pasawie. W tym pierwszym okresie funkcjonowania konwiktu, w latach 1843–1873, w konwikcie było w sumie 258 wychowankówJan Obłąk, Stosunek niemieckich władz kościelnych do ludności polskiej w diecezji warmińskiej w latach 1800–1870, Lublin 1960, s. 72.

Konwikt w Braniewie stanowił swego rodzaju kontynuację bursy dla ubogich (bursa pauperum), istniejącej w tym mieście za czasów funkcjonowania kolegium jezuickiego (zlikwidowanego w 1780, po kasacie tego zakonu), jednakże tenże konwikt przeznaczony był, w myśl statutów, dla ubogich gimnazjalistów, którzy wyrażali chęć na wstąpienie do stanu duchownego.

Konwikt biskupi posiadał pierwotnie 40 miejsc dla uczniów, którzy dzielili się na trzy kategorie: bezpłatnie mieszkających, płacących połowę i pełną odpłatność. Według statutów przeznaczony był dla młodzieży męskiej po trzeciej klasie gimnazjum (ok. 14 lat), których w konwikcie obowiązywały zasady jak w niższym seminarium, ze ściśle określonym regulaminem i harmonogramem dnia, ze wspólnymi modlitwami i ograniczoną możliwością wychodzenia na zewnątrz. Co znamienne, biskup Geritz powiązał także pobyt w konwikcie z obowiązkowym udziałem w lektoracie języka polskiego. Zapis taki znalazł się w punkcie 4. Statutu konwiktu. Biskup poparł również organizowanie dodatkowych zajęć z języka polskiego w samym konwikcie, które były prowadzone przez jednego z uczniów i opłacane z funduszu konwickiego (10–12 talarów rocznie). Od momentu otwarcia konwiktu uczniowie gimnazjum uczęszczający na lekcje języka polskiego rekrutowali się głównie z konwiktorów. W 1849 przeniesiono nawet lektorat języka polskiego do budynku konwiktu, na który uczęszczali również studenci spoza konwiktu. Jednakże poziom prowadzonych tu zajęć biskup oceniał jako bardzo niski. Przyczyn należało upatrywać głównie w osobie nauczyciela języka polskiego – pochodzącego ze Śląska Konstantego Brandeburga, o którego pracy biskup Geritz wyrażał się z wielkim niezadowoleniem „Wyniki tej nauki były tak niskie, że nie warto wspominać (...); pomimo poważnych starań i kosztów, uzyskano bardzo niewiele, a raczej nic”Janusz Jasiński Trzej historycy warmińscy drugiej połowy XIX wieku o dawnej tożsamości warmińskiej (Anton Eichorn, Franz Hipler, Karol Emilian Sieniawski) Komunikaty Mazursko-Warmińskie 4, 513–542 2006. Sytuacja ta się diametralnie zmieniła, gdy po przejściu w 1863 Konstantego Brandeburga na emeryturę do Braniewa został służbowo przeniesiony z Chojnic Polak Piotr Kawczyński, a była to forma represji władz za sprzyjanie trwającemu wówczas powstaniu styczniowemuWspomnienia rodzinne Aniela z Dembińskich Borne, w: Pomerania nr 115, rok 1981.

Nowy obiekt konwiktu (1872) W 1868 biskup warmiński zakupił na Fromborskim Przedmieściu w Braniewie działkę pod nowy budynek konwiktu. Na tej działce dotychczas stał letni domek wybudowany przez zamożnego kupca Antona Hanmann ok. 1740 roku. W latach 1870–1872 wzniesiono na tej działce, obok domu letniego, nowy murowany z cegły budynek95 Jahre Bischöflich-Ermländisches Konvikt in Braunsberg, Ermländisches Kirchenblatt, Nr. 15, 7. Jahrgang, Elbing, 10. April 1938, s. 215 dla 40 wychowanków z bramą wjazdową od Berliner Straße 29 (ulica przemianowana w latach 30. XX w. na Ludendorffstraße 5)Stadt Braunsberg im Ermland: ein Familienbuch, von Walter Merten, 1976, s. 213. Budynek położony był w dużym ogrodzie, który był ogrodzony płotem z desek. W ogrodzie rosły też drzewa owocowe, których owoce zawsze zostawały zerwane i zjedzone, zanim dojrzałyStudienrat H. Fligge (Braunsberg) Gymnasium Hosianum [w:] Braunsberg / Ostpreußen. Höhere Schulen, Heft 25, Sommer 1977.

W okresie kulturkampfu konwikt pozostawał w latach 1873–1886 zamkniętyAugustin Lutterberg Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg, ZGAE, XIX, 1916, s. 696Georg Mielcarczyk Braunsberg und Umgebung, Lippstadt 1983, s. 77.

W konwikcie znajdowała się kaplica pod wezwaniem św. AlojzegoKs. prof. dr hab. Tadeusz Fitych Ks. Gerhard Hirschfelder a kąciki szensztackie na Śląsku, Kudowa-Zdrój, Czermna 2021, sala wykładowa i jadalnia. Przy konwikcie znajdował się duży ogród z placem do gier zespołowych, ze stacjonarnymi drążkami i poręczami gimnastycznymi. Później został jeszcze dokupiony teren, na którym powstało boisko do gry w piłkę nożną. Oprócz aktywności sportowej rozwijało się także życie kulturalne. W ogrodzie powstała scena dla teatru plenerowego. W zimowe długie wieczory natomiast przedstawienia teatralne odgrywane były na scenie w sali muzycznej konwiktu. Sala muzyczna służyła równocześnie jako klasa do zajęć technicznych, w której m.in. w okresie adwentowym budowano szopki bożonarodzeniowe i inne rekwizyty świątecznego wystroju. Oczywiście, zgodnie z nazwą, w sali muzycznej odbywały się też zajęcia śpiewu, nadto służyła ona jako zakrystia, gdyż położona była tuż obok kaplicy św. AlojzegoBruno Regenbrecht Das Bischöfliche Konvikt in Braunsberg: Erinnerungen [w:] Braunsberg / Ostpreußen. Unsere Schulen, Heft 40, Winter 1984/85.

Uczniowie zamieszkiwali w 3 salach, które były jednocześnie sypialniami. Każde łóżko w sypialni oddzielała zasłona. W przeciwieństwie do innych pomieszczeń, które były ogrzewane ciepłym powietrzem z centralnego ogrzewana, to sypialnie wyposażone były w piecyki typu „koza”. Woda do konwiktu została podłączona w ostatniej dekadzie XIX w., po oddaniu w mieście nowej sieci wodociągowej.

Prefekci Konwiktem kierował prefekt mianowany przez biskupa w porozumieniu z kapitułą. Kapituła nadzorowała też, poprzez kanoników konserwatorów, działalność konwiktu oraz prefekta. Prefektami zostawali przeważnie młodzi, zdolni księża, którzy często później dochodzili do znaczących pozycji w Kościele lub na uczelniach, np. pierwszy prefekt w nowo wybudowanym konwikcie biskupim ks. Michael Krüger (1843–1848) już w 1844 habilitował się jako wykładowca nieetatowy (privatdozent) na Wydziale Teologicznym w Braniewie; była to pierwsza habilitacja w historii tego wydziału. Następnie prefektami byli: ks. Johannes Wien (najdłuższej w historii, bo przez 11 lat, 1848–1859), dr Dominicus Korioth (1859), ks. August Prill (1859–1861), Anton Pohlmann (1861–1863). W 1863 biskup Geritz funkcję prefekta powierzył ks. Hiplerowi (1863–1864), który po habilitacji został profesorem i regensem seminarium duchownego w Braniewie. Przez krótki okres zarządzali ks. Adalbert Strehl (1864–1866), Eduard Löffler (1866–1867). W 1867 roku na prefekta konwiktu biskupiego został powołany ks. Jan Szadowski, który w konwikcie prowadził również lekcje języka polskiego. W latach 1886–1887 prefektem był ks. Józef Jordan, również nauczyciel języka polskiegoJordan Józef [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 2, red. Z. Nowak, Gdańsk 1994, s. 322.Wojciech Zawadzki, Duchowieństwo katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej w latach 1821–1945, Olsztyn 2000, s. 178–179. Od 1894 do 1895 funkcję prefekta pełnił późniejszy biskup warmiński Augustinus BludauBraunsberg im Wandel der Jahrhunderte. Festschrift zum 650jährigen Stadtjubiläum am 23. und 24. Juni 1934 von Franz Buchholz. W styczniu 1897 objął funkcję prefekta ks. dr Bernhard GigalskiWojciech Zawadzki Duchowieństwo katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej w latach 1821–1945, Olsztyn 2000Jan Chłosta, Słownik Warmii, Olsztyn 2002. W latach 1908–1910 prefektem był ks. Bernhard Poschmann, późniejszy profesor uniwersytetów we Wrocławiu i w Monachium. 22 marca 1910 roku prefektem konwiktu mianowany został ks. Paul Jedzink. Jeszcze w tym samym roku, 22 grudnia, uzyskał on habilitację w Liceum Hosianum w Braniewie, a następnie został w nim profesorem teologii moralnejDie Abiturienten des Braunsberger Gymnasiums von 1860 bis 1916 : mit Unterstützung des Historischen Vereins für Ermland. Po nim, 12 października 1912, funkcję prefekta objął ks. Franz Heyduschka, późniejszy kanonik fromborskiWojciech Zawadzki Duchowieństwo katolickie z terenu obecnej diecezji elbląskiej w latach 1821–1945, Olsztyn 2000, s. 156.

Pod patronatem pallotynów

Konwikt biskupi w Braniewie

Źródło i licencja