thumb|upright=1.2|Słowniki jednojęzyczne Jednojęzyczny słownik dydaktyczny, słownik pedagogiczny, słownik dla uczących się języka obcego – słownik podający definicje i określenia słów w języku wyrazu definiowanego, przeznaczony dla osób uczących się języka obcego. Definicje są sformułowane tak, aby były zrozumiałe przez osoby będące na danym poziomie znajomości języka. Słowniki dydaktyczne opracowuje się dla osób o różnych kompetencjach językowych: zaawansowanych w nauce języka, średnio zaawansowanych i dla początkujących. Dydaktyczne słowniki jednojęzyczne są wydawane w rozmaitych językach, używanych zwłaszcza w sytuacjach ponadnarodowych, jak angielski, francuski, niemiecki. Największy rynek takich wydawnictw rozwinęła Wielka Brytania, gdzie pięć koncernów wydawniczych (Oxford, Longman, Collins, Cambridge, Macmillan) wydało słowniki tego rodzaju. Od czasu publikacji pierwszego słownika tego typu w 1948 roku, ten typ książki przeszedł ewolucję – kamieniami milowymi rozwoju były m.in. wprowadzenie metajęzyka do opisu haseł, opartego na najczęściej pojawiających się słowach, a także wykorzystanie korpusów językowych. Wraz z upowszechnieniem komputeryzacji i internetu, książkowe wydania słowników zostały uzupełnione o wersje elektroniczne, strony internetowe i aplikacje mobilne.
Artykuły hasłowe w jednojęzycznych słownikach dydaktycznych różnią się od haseł w słownikach ogólnych. Definicje są pisane prostym językiem, stosowany bywa specjalnie opracowany metajęzyk, mają rozwinięty opis gramatyczny, podaną wymowę, zwykle międzynarodowym alfabetem fonetycznym, zawierają przykłady użycia, pomocne w rozumieniu hasła, sytuujące je w odpowiednim kontekście gramatycznym oraz służące rozumieniu sposobu użycia danego wyrazu hasłowego.
Słowniki w metodyce Standardem w dydaktyce języków obcych jest używanie słownika dwujęzycznego. Takiego typu słowników studenci używają najczęściej, przy czym przeważa używanie słownika tłumaczącego z języka obcego na język ojczysty. Uczący się wskazują na łatwość w korzystaniu jako największą jego zaletę. W słowniku dwujęzycznym prosty jest proces kodowania (uczenia się słowa w języku obcym) i dekodowania (zrozumienia języka obcego). Wadą takich słowników jest zwykle to, że pisane są zazwyczaj dla naturalnego użytkownika jednego języka, toteż nie zawierają informacji potrzebnych do kodowania i dekodowania w obydwie strony. Inną wadą słowników dwujęzycznych jest brak umieszczenia słowa w kontekście językowym, skutkiem czego u uczącego się powstają wątpliwości i robi on błędy leksykalne. Słownik jednojęzyczny wykonuje zadanie kodowania w jedną i drugą stronę. Kluczowym elementem słownika jednojęzycznego jest definicja, która jest wzbogacona o przykłady zdania z korpusu językowego. Badania przeprowadzone wśród uczących się języka wykazały, że zrozumienie przy pomocy definicji jest podobne do zrozumienia przy pomocy dobrze dobranych zdań z korpusu językowego.
Odpowiednio dobrany słownik jednojęzyczny wspomaga naukę języka obcego, przy czym korzystanie ze słownika jako pomocy naukowej jest uważane za uczenie się nieintencjonalne. Udowodniono, że korzystanie ze słownika rozwija umiejętności językowe.
Badania przeprowadzone przez zespół naukowców z Hongkongu na grupie 31 studentów, z wykorzystaniem słowników jednojęzycznych Collins COBUILD Advanced Dictionary, Longman Dictionary of Contemporary English oraz Cambridge Advanced Learner’s Dictionary, wykazały, że opracowania te pomagają określić znaczenie i sposób wykorzystania słów jednakowo efektywnie. Zastosowane w szacie graficznej formatowanie tekstu z wykorzystaniem pogrubienia, kapitalików i symboli specjalnych jest pomijane przez większość czytelników, którzy skupieni są na ustaleniu znaczenia słów wykorzystując definicje i przykłady. Przejrzystość i wieloaspektowość definicji oraz przykładów są głównymi kryteriami przy wyborze konkretnego słownika. Badacze zalecają leksykografom rozszerzanie kontekstu definicji, zwiększanie ilości przykładów i wyróżnianie najistotniejszych informacji dotyczących gramatyki.
Z innych badań, na które powołuje się leksykograf A. C. Cowie wynika, że najczęściej wyszukiwanymi kategoriami słów są rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Rzadziej kwerenda dotyczy klas zamkniętych – spójników, przyimków. Badania przeprowadzone w roku 1989 przez H. Béjointa wykazały, że 68% poszukuje idiomów, a 55% pojęć nacechowanych kulturowo lub haseł encyklopedycznych. Dla odmiany, 66% badanych nigdy nie wyszukiwało „pospolitych” słów, a 47% – słów z kategorii zamkniętych.
Słownik jednojęzyczny a dwujęzyczny Preferencje wyboru słownika jedno- lub dwujęzycznego zależą od rozmaitych czynników: rok nauki, poziom kompetencji językowej, natura działalności językowej. Trudno ustalić, kiedy osoba powinna przejść z korzystania ze słowników dwujęzycznych na jednojęzyczne. Zakłada się jednak, że przejście będzie następowało stopniowo. Samo przejście z jednego typu słownika do drugiego zależy od różnic między poszczególnymi słownikami jednojęzycznymi i wzrostu kompetencji uczących się. Każdy typ słownika odpowiada pewnemu poziomowi kompetencji językowej uczącego się, przy czym są one różne, i dlatego np. Collins COBUILD wydaje słowniki na trzech poziomach. Słownik dwujęzyczny przynosi co prawda natychmiastowe dekodowanie znaczenia terminów naukowych czy technicznych, natomiast nie podaje informacji semantycznych, gramatycznych lub stylistycznych, które dla odmiany są mocną stroną słowników jednojęzycznych. Leksykograf A. C. Cowie uważa, że studenci muszą odzwyczaić się od zbytniego uzależnienia się od słowników dwujęzycznych, występującego głównie w ich przekonaniu, że język obcy jest tylko kalką systemu znanego z własnego języka ojczystego. Słownik jednojęzyczny przekonuje ucznia, że każdy język ma własne widzenie świata, które uczący się stopniowo zgłębia. Przeprowadzone wśród zaawansowanych uczniów badania wskazały, że spośród osób korzystających ze słowników 77% wyraziło większe zaufanie do słowników jednojęzycznych, podczas gdy 36%, było bardziej zadowolonych z używania słownika dwujęzycznego, wyniki innych przeprowadzonych badań były podobne.
Wśród krytyków dydaktycznych słowników jednojęzycznych pojawia się opinia, że nawet przy dobrym podaniu kontekstu uczący się może nie natrafić na właściwe znaczenie, które byłoby mu podane w słowniku dwujęzycznym. Ponadto trudny dla odbiorcy jest język słownika, struktura haseł, przez co korzystanie ze słownika jednojęzycznego wymaga przygotowania i odpowiednich kompetencji językowych.
Jedną ze ścieżek rozwoju słowników jednojęzycznych było powstanie słowników mieszanych (w terminologii leksykograficznej „bilingualized”), które zaczęto wydawać od lat 60. XX wieku. W przeciwieństwie do słowników dwujęzycznych zawierają one alfabetyczny indeks tylko w jednym języku. Oprócz podania znaczeń w drugim języku, zachowują większość cech słowników jednojęzycznych, np. dalej oferują definicje w języku wyjścia i przykłady użycia w zdaniach.
Budowa artykułu hasłowego w słowniku jednojęzycznym
Artykuł hasłowy w dydaktycznym słowniku jednojęzycznym zbudowany jest inaczej niż w słowniku jednojęzycznym dla natywnego użytkownika języka. Sposób prezentacji artykułów hasłowych może być nieco odmienny w zależności od słownika. Typowe hasło słownikowe w słowniku dydaktycznym składa się z następujących elementów:
Nazwy artykułu hasłowego; każde znaczenie homonimiczne podane jest jako oddzielne hasło; podane są pisownie alternatywne, np. banister i bannister Kwalifikatorów, np. częstotliwość użycia słowa lub poziom zaawansowania studenta Wymowy, podanej najczęściej przy użyciu międzynarodowego alfabetu fonetycznego, zróżnicowanie geograficzne wymowy (np. amerykański i brytyjski wariant języka angielskiego, niemczyzna szwajcarska lub austriacka), akcent główny i poboczny Dodatkowych kwalifikatorów gramatycznych, np. do określenia poiczalności w przypadku rzeczownika, np. bowler [C], bowling [U], wind [C, U] lub przechodniości czasownika Definicji podanej w prostym języku, często napisanej w predefiniowanym metajęzyku, takim jak np. LONGMAN Defining Vocabulary czy Oxford 3000 Wymowy, podanej najczęściej przy użyciu międzynarodowego alfabetu fonetycznego, zróżnicowanie geograficzne wymowy (np. amerykański i brytyjski wariant języka angielskiego, niemczyzna szwajcarska lub austriacka), akcent główny i poboczny Konstrukcji słownych, np. frazy czasownika frazowego, idiomy Rejestru językowego, czyli w jakich okolicznościach dane słowo jest używane, np. potoczne, wulgarne, książkowe, techniczne Informacji gramatycznych, takich jak np. przechodniość, (rekcja), np. warten auf, nieregularne formy np. czasu przeszłego, sposób poprawnego gramatycznie użycia słowa, np. change from – to something, coupable de quelque chose Przykładów użycia, np. bavardage → cet éléve a été puni pour bavardage pendant le cours, Schlamassel → Da haben wir den Schlamassel, violence → pendant la guerre de nombreux actes de violence ont été commis, Synonimów, antonimów np. flabbergasted – syn. astonished
Historia Historia jednojęzycznych słowników dydaktycznych sięga roku 1937, kiedy w Wielkiej Brytanii pojawił się słownik A New Method English Dictionary autorstwa Michaela Westa i Jamesa Endicotta. Zawierał 23 898 artykułów hasłowych definiowanych metasłownikiem o zawartości 1 490 słów, w założeniu miał służyć uczniom średnio zaawansowanym i nastawiony był na dekodowanie, czyli rozumienie słów w języku obcym. Z tego powodu słownik nie zawierał wielu uwag gramatycznych, brak było informacji o składni, a informacje dotyczące wymowy oparte były na niejasnych i trudnych w zastosowaniu zasadach.
W 1948 wydawnictwo uniwersytetu w Oksfordzie wydało angielskojęzyczny słownik Alberta Hornby’ego Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English. Przez ponad dwadzieścia lat był jedyną tego typu pozycją na rynku wydawniczym i w tym czasie przeszedł zmiany. Słowniki innych wydawnictw zaczęły pojawiać się w latach 80. XX w. Słowniki rozwijały się; brytyjski leksykolog A. P. Cowie wyróżnia trzy generacje jednojęzycznych słowników tematycznych.
Słowniki drugiej generacji Druga generacja angielskich słowników jednojęzycznych rozpoczęła się z chwilą wydania drugiej edycji słownika Hornby'ego (1963), a zakończyła wraz z pierwszym wydaniem Longman Dictionary od Contemporary English w roku 1978 – momencie określanym jako koniec hegemonii słownika Hornby'ego. Jedna z najważniejszych zmian w tamtym okresie dotyczy sposobu prezentacji idiomów i wyrażeń frazowych i ich klasyfikacji według słowa kluczowego. Zdecydowano, że nie zawsze pierwsze słowo idiomu jest najważniejszym, zwłaszcza jeśli znaczenie idiomu jest oderwane od części składowych. W tym etapie ukształtowała się również struktura zdań ilustrujących wyrazy hasłowe, porzucono ich skrótowość na rzecz zdań dłuższych, ale bliższych rzeczywistemu językowi. W tej generacji słowników eksperymentowano z transkrypcją fonetyczną, np. w trzecim wydaniu słownika oksfordzkiego zrezygnowano z dierez, czyli znaków wskazujących na długość dźwięku samogłosek, co w zamyśle autorów miało uwydatnić zmiany jakościowe. Krytyka tego rozwiązania była jednak tak powszechna, że pomysł zarzucono w kolejnych dodrukach tego samego wydania. W tej generacji słowników wprowadzono obszerny przewodnik po artykule hasłowym, w którym w graficzny sposób przedstawiono budowę artykułu hasłowego i miejsce, gdzie można znaleźć poszukiwaną informację: notkę gramatyczną, wymowę, kwalifikatory. To rozwiązanie zastosowano po raz pierwszy w III wydaniu OALD. Koniec tej generacji wyznacza słownik Longmana, w którym wprowadzono kontrolowany metasłownik do definiowania, a także po raz pierwszy wprowadzono komputer jako narzędzie do tworzenia słowników. Słowniki trzeciej generacji