mały|Stanowisko Ohalo II i jego lokalizacja Ohalo II – stanowisko archeologiczne w północnym Izraelu przy brzegu Jeziora Galilejskiego, w którym znaleziono pozostałości obozowiska ludności rybacko-łowiecko-zbierackiej z pogranicza epok górnego paleolitu i epipaleolitu. Znane jest z wielkiej liczby znakomicie zachowanych skamieniałości makroszczątków zwierząt i roślin, w tym ziaren zbóż oraz z odkrycia jednych z najstarszych na świecie: śladów mielenia dzikich zbóż, chat wykonanych z gałęzi i żaren.
Historia odkrycia i eksploatacji Ohalo II położone jest tuż nad brzegiem południowo-wschodniej części Jeziora Galilejskiego, około 9 km na południe od miasta Tyberiada. Do odkrycia doszło w roku 1989, gdy w efekcie trzyletniej suszy wyjątkowo nisko, o kilka metrów, opadły wody jezioraSteiner i in. 2022, s. 3.Nadel 2017, s. 291., co odsłoniło stanowisko archeologiczne o powierzchni 120 m²Nadel 1990, s. 48, 49.. Późniejsze badania pozwoliły ustalić, że ma ono znacznie większą powierzchnię – ponad 2000 m² według danych z 2022. Prace archeologiczno prowadzono w kolejnych sezonach, gdy poziom wód jeziora opadał o ponad 2 m, czyli w okresach 1989-1991 i 1999-2001.
Datowanie i opis stanowiska Stanowisko wydatowano metodą radiowęglową na 23 tys. lat temuNadel i in. 2012, s. 991. i ponieważ jest to wiek blisko granicy paleolitu górnego z epipaleolitem, to zaliczane jest do obu epokEnzel, Yehouda; Bar-Yosef, Ofer (2017). Quaternary of the Levant. Cambridge University Press. ISBN 9781107090460, np. s. 349.Steiner i in. 2022.. Archeolodzy rozpoznali tu ślady sześciu chat z sześcioma skupiskami palenisk ulokowanymi na zewnątrz. Budowle, o powierzchni 5 do 13 m² i długości od 2,5 do 4,5 m były wzniesione z materiału roślinnego, w przypadku największej chaty rozpoznano, że z grubych gałęzi drzew, pokrytych drobniejszymi gałęziami i trawą. W momencie odkrycia były to najstarsze znane tego typu konstrukcje na świecieNadel & Werker, 1999.Nadel 2003, s. 36.. mały|Kamienne elementy sierpów do żęcia zboża. Stanowisko Ohalo II Znaleziono ok. 100 tys. krzemiennych narzędzi i odpadów produkcyjnychNadel 2017, s. 293., w większości mikrolity, rdzenie, a także pozostałości ich obróbkiNadel 1990, s. 51.. Są one typowe dla epipaleolitycznej kultury kebaryjskiejNadel 1990, s. 48, 53.. Udokumentowano także bogaty liczebnie i zróżnicowany typologicznie zespół narzędzi bazaltowych i w mniejszym stopniu wapiennych, w tym interpretowanych jako obciążniki do sieci rybackich, narzędzia do rozcierania zbóż, misy kamienne, ostrza sierpówSpivak & Nadel 2016, s. 547, 548., a także narzędzia kościane i drewnianeSpivak & Nadel 2016, s. 526.. Znaleziono wyjątkowo liczny (ok. 150 tys. nasion i owoców), zróżnicowany taksonomicznie (prawie 140 gatunków) i dobrze zachowany (niektóre nie uległy nawet uwęgleniu) zespół szczątków roślinnychRamsey & Nadel 2021, s. 5.Cirotteau i in. 2023, s. 201–202., w tym nasiona dzikich zbóż – pszenicy, jęczmienia, owsa, innych jadalnych traw, np. kozieńca i stokłosy oraz pozostałości pistacji i migdałówNadel & Werker, 1999, s. 763., a także roślin strączkowychCirotteau i in. 2023, s. 201.. Liczne były również pozostałości kręgowców, przede wszystkim kręgi i ości ryb (w ponad 90% są to resztki karpia i innych karpiowatych, a kilka procent to szczątki tilapiiSteiner i in. 2022, s. 5.), napotkano też płytki pancerza żółwi. Wśród szczątków ssaków dominują te należące do gazeli, dość liczne są pozostałości danieli, zajęcy, lisów, występują ponadto kości gryzoni, rzadziej dzika, sarny i innych. Wśród licznych kości ptasich rozpoznano należące do ponad 80 gatunków ptakówNadel 1990, s. 55.Steiner i in. 2022, s. 7.. Niektóre kości mają ślady intencjonalnej obróbki, np. cięcia, łupania, a szczegółowe analizy ich zachowania wskazują, że tusze były przynoszone do obozu i rozbierane na miejscuSteiner i in. 2022, s. 13, 20, 21.. Z bezkręgowców występowały muszle ślimaków z rodzaju Melanopsis oraz koraliki wykonane z muszli morskich zwierząt z Morza Śródziemnego – ślimaków Columbella i łódkonogów z rodzaju Dentalium. Ponieważ nasiona na stanowisku pochodziły zarówno od roślin owocujących wiosną, jak i jesienią, zaś wśród ptasich kości napotkano zarówno te należące do gatunków zimujących, jak i przelotnych, to stało się to przesłanką uznania tego obozowiska nie za tymczasowe, a za zamieszkane przez dłuższy czas – cały rok lub nawet parę lat. Do tego samego wniosku prowadzi analiza szczątków ryb i gazeliNadel 1990, s. 56.Steiner i in. 2022, s. 23..
Na obszarze obozowiska, ale poza chatami, odkopano grób ze szkieletem mężczyzny zmarłego w wieku ok. 40 latNadel i in. 2012, s. 991, 992.. Badanie jego uzębienia ujawniło zmiany próchniczne w zębach i brak prawego górnego siekacza powstały za życia. Analiza szczęki sugeruje, że ząb został usunięty celowo i jeśli tak, to byłby to najstarszy znany przykład takiego zabiegu z terenu Azji południowo-zachodniej i starszy od zachowanych podobnych śladów z Afryki PółnocnejWillman, J. C., & Lacy, S. A. (2020). Oral pathological conditions of an Early Epipaleolithic human from Southwest Asia: Ohalo II H2 as a probable case of intentional dental ablation. International Journal of Paleopathology, 30, 68–76. ..
W pokrytym ściółką z traw (jest to najstarsze na świecie znalezisko śladów używania traw do wyścielenia podłogi domu), miejscami o charakterze mat, klepiskuNadel i in. 2012, s. 999. największej z chat odkryto płaski, obrobiony, bazaltowy kamień długości ok. 30 cm, unieruchomiony w podłożu przez podparcie go otoczakami i podsypanie piaskiem. Na jego powierzchni stwierdzono ślady użytkowania, a także mikroskopijne pozostałości ziaren zbóż i dużo skrobi roślinnej, głównie ze zbóż, w tym dzikiego jęczmienia, pszenicy i owsa. Na tej podstawie określono ten kamień jako żarnoNadel i in. 2012, s. 991, 994.. W momencie opisania było ono najstarszym znanym żarnem na świecie i najstarszym na świecie zarejestrowanym przejawem mielenia zbóż przez człowiekaNadel i in. 2012, s. 1001.Cirotteau i in. 2023, s. 200–204.. Bezpośrednio wokół obiektu napotkano rozsypane tysiące ziaren zbóż leżące z trzech jego stron, lecz nie z czwartej i tę pozbawioną ziaren powierzchnię podłogi zinterpretowano jako miejsce zajmowane przez osobę mielącą zboże.
Liczny i zróżnicowany taksonomicznie zespół znakomicie zachowanych szczątków rybich, zwierząt lądowych i roślin, a także znalezione na stanowisku fragmenty sznurków roślinnych i obrobione kamienie interpretowane jako obciążniki sieci pozwoliły ustalić, że społeczność je zasiedlająca prowadziła tryb życia rybacko-łowiecko-zbieracki, a pożywienie roślinne odgrywało dużą rolę w ogólnym bilansie diety. Niektóre znaleziska, jak np. dystalne paliczki ptaków i pozostałości skrzydeł, sugerują zdaniem badaczy praktyki symboliczno-rytualne.
Znakomity stan zachowania i przetrwanie artefaktów oraz szczątków organicznych in situ możliwe było dzięki temu, że osada została bardzo szybko zalana wodami jeziora i przykryta osadem dennym, pod którym znajdowała się aż do odsłonięcia w 1989 r.Nadel i in. 2012, s. 990.Cirotteau i in. 2023, s. 200.
Znaczenie Stanowisko Ohalo II ma duże znaczenie poznawcze, ze względu na to, że znaleziska w nim obecne występują in situ oraz doskonale zachowały się materiały roślinne (które są rzadko znajdywane w innych stanowiskach) i zwierzęce, co umożliwia rekonstrukcję diety i trybu życia ludności z przełomu paleolitu górnego i epipaleolitu. Ponadto dostarczyło ono najstarszych na świecie (w momencie odkrycia) śladów: obróbki dzikich zbóż, wykorzystania żarna oraz budowy domów z gałęzi. Jest też jednym z najstarszych udokumentowanych obozowisk zasiedlanych przez minimum cały rok.
Przypisy
Bibliografia Cirotteau Thomas, Kerner Jennifer, Pincas Eric, 2023: Lady Sapiens. Prawdziwa prehistoria kobiet. Wyd. Znak, Kraków, stron 303. Nadel D., 1990: Ohalo II – A Preliminary Report. Mitekufat Haeven, Journal of the Israel Prehistoric Society, Vol. 23. Nadel D., 2003: The Ohalo II brush huts and the dwelling structures of the Natufian and PPNA sites in the Jordan valley. Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia, 1 (13), s. 34–48. Nadel D., 2017: Ohalo II: A 23,000-Year-Old Fisher-Hunter-Gatherer’s Camp on the Shore of Fluctuating Lake Kinneret (Sea of Galilee). W: Enzel, Yehouda; Bar-Yosef, Ofer (red.): Quaternary of the Levant. Cambridge University Press. ISBN 9781107090460, s. 291–294. Nadel D., Werker E., 1999: The oldest ever brush hut plant remains from Ohalo II, Jordan valley, Israel (19, 000 BP). Antiquity, 73 (282), 755–764. Nadel D., Piperno D.R., Holst I., Snir A., Weiss E., 2012: New evidence for the processing of wild cereal grains at Ohalo II, a 23 000-year-old campsite on the shore of the Sea of Galilee, Israel. antiquity. 86. 990–1003. Ramsey M.N. & Nadel D., 2021: A new archaeobotanical proxy for plant food processing: Archaeological starch spherulites at the submerged 23,000-year-old site of Ohalo II. Journal of Archaeological Science, 134, . Spivak P., Nadel D., 2016: The use of stone at Ohalo II, a 23,000 year old site in the Jordan Valley. Israel. Journal of Lithic Studies, 3(3), 523-552. Steiner T., Biton R., Nadel D., Rivals F., Rabinovich R., 2022: Abundance or stress? Faunal exploitation patterns and subsistence strategies: The case study of Brush Hut 1 at Ohalo II, a submerged 23,000-year-old camp in the Sea of Galilee, Israel. PLoS ONE 17(1): e0262434.
Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Izraelu Kategoria:Paleolit górny Kategoria:Mezolit