Zespół budynków mieszkalno-usługowych przy ulicy Grónickiego, Kolonia WSM, Osiedle WSM – zespół budynków mieszkalno-usługowych, określany w niektórych źródłach także jako osiedle mieszkaniowe, położone we Wrocławiu w ramach samorządowego osiedla Ołbin, zrealizowane w latach 1958–1963 dla Wrocławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, na podstawie projektu stworzonego przez Leszka Tumanowicza i kierowanego przez niego zespołu projektantów. Osiedle obejmuje budynki mieszkalne o adresach: ulica Łukasza Górnickiego 11-37, ulica Henryka Sienkiewicza 74-92, ulica Mikołaja Reja 42-44. Ponadto zbudowano także pawilon handlowo-usługowy przy ulicy Henryka Sienkiewicza 76-84. Zespół tej zabudowy to niewielkie, kameralne osiedle, które było pierwszą tego typu realizacją w obrębie wrocławskiego Śródmieścia, polegającą na budowie, w miejscu kwartału kamienic zniszczonego podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r., pośród gęstej, XIX-wiecznej zabudowy pierzejowej, zespołu budynków projektowanego w oparciu o koncepcje modernistyczne. Sam projekt oceniany jest pozytywnie, także współcześnie, przede wszystkim dzięki przemyślanej kompozycji urbanistycznej oraz dzięki architekturze samych budynków, między innymi za jasne mieszkania oraz starannie zakomponowane elewacje z pomysłowym, prostym detalem. Całe założenie przestrzenne osiedla chronione jest w ramach gminnej ewidencji zabytków.

thumb|Ul. Ł. Górnickiego 23-25 thumb|Ul. Ł. Górnickiego 19-21 thumb|Szkoła, po prawej w tle budynki przy ul. Ł. Górnickiego Położenie i otoczenie Osiedle położone jest we Wrocławiu, na osiedlu Ołbin, w części miasta określanej jako śródmieście. Obszar ten przypisany jest do samorządowego osiedla Ołbin w jego współczesnych granicach, w dawnej dzielnicy Śródmieście. Teren ten określany jest czasem w różnych kontekstach także jako centrum miasta. Jest to teren jednostki urbanistycznej Śródmieście Nadodrzańskie.

Część miasta, w której leży budynek, zaliczana jest do obszarów zabudowy śródmiejskiej, z dużym stopniem wykorzystania terenu oraz z dużą gęstością zaludnienia. Charakterystycznymi cechami takiej zabudowy jest blok urbanistyczny w postaci kwartału zabudowy, z ciągłymi pierzejami wzdłuż ulic i placów. Występują tu także licznie ważne obiekty i obszary publiczne oraz komercyjne. Teren ten charakteryzuje się także wyjątkowo korzystnym lub bardzo dobrym dostępem do infrastruktury komunikacyjnej, w sąsiedztwie zespołu zabudowy znajdują się przystanki tramwajowe dla linii komunikacyjnych w ramach wrocławskiej komunikacji miejskiej (w ciągu ulic: ulica Henryka Sienkiewicza, ulica Nowowiejska).

Historia Miejsce, w którym zbudowano kolonię WSM, przed II wojną światową stanowiło obszar o charakterze śródmiejskim gęsto zabudowany głównie kamienicami mieszkalnymi rozmieszczonymi w układzie pierzejowym, ewentualnie z oficynami i inną zabudową we wnętrzach międzyblokowych. W wyniku prowadzenia działań wojennych podczas oblężenia Wrocławia z 1945 r. część zabudowy uległa zniszczeniu, choć zniszczenia w tej części miasta były w porównaniu choćby z dzielnicami południowymi i zachodnimi znacznie mniejsze. Pośród zachowanej przedwojennej tkanki miejskiej powstały mniejsze lub większe wolne przestrzenie. Jednym z takich obszarów był teren objęty ulicą Łukasza Górnickiego, Henryka Sienkiewicza, Mikołaja Reja i Chemiczną oraz częściowo na północ od tej ostatniej ulicy. W latach 50. XX wieku teren ten odgruzowano. Powstała także wówczas koncepcja zbudowania osiedla wśród gęstej, XIX-wiecznej zabudowy, dla powstałej w 1946 r. Wrocławskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Autorem projektu był Leszek Tumanowicz, pracujący ówcześnie w Wojewódzkim Biurze Projektów Budownictwa Wiejskiego we Wrocławiu (W.B.P.B.W.), w którym powstało to opracowanie. Przy tworzeniu projektu, oprócz Leszka Tumanowicza, który kierował pracami, zajmował się zespół biura projektów. W jego skład wchodzili projektanci: T. Szerbak, B. Pepłowski, R. Zwiernik, K. Jermołowicz, J. Gierczak, L. Zółtkowski oraz konstruktorzy: E. Łobodziński, M. Kosiba. W październiku 1958 r. powstała wstępna koncepcja architektoniczna nowego osiedla przeznaczonego dla około 400 mieszkańców, jednakże ten projekt nie został w pełni zrealizowany. Lokalizację osiedla zatwierdziło Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia i Miejski Zarząd Architektoniczno-Budowlany w dniu 7.10.1958 r. Do realizacji został skierowany jednak projekt zmieniony, opracowany na zlecenie ówczesnego Głównego Architekta miasta Wrocławia A. Kulicza w lutym 1959 r. W stosunku do pierwotnych wersji zrezygnowano z budowy dominanty w formie budynku punktowego połączonego z dwukondygnacyjną kawiarnią, a zamiast niego dodano kolejny blok mieszkalny, zrezygnowano z dwóch typów budynków na rzecz jednego przy ulicy Łukasza Górnickiego oraz zmniejszono i uproszczono pawilon kawiarni, oraz zmieniono program użytkowy poprzez zwiększenie liczby mieszkań o mniejszej powierzchni użytkowej, a tym samym o mniejszej ilości izb (typ PK i 2PK), bowiem w projekcie pierwotnym miały przeważać mieszkania trzypokojowe i czteropokojowe (typ 3PK i 4PK). Budynki mieszkalne budowane były w latach 1959–1961. W tym samym czasie po przeciwnej stronie ulicy Łukasza Górnickiego zbudowano nową szkołę – budynek szkoły przy ulicy Łukasza Górnickiego 20 (szkoła podstawowa nr 84). Realizację całego osiedla zakończono w 1963 r.

Pawilon handlowo-usługowy jest tym budynkiem w ramach osiedla, który najbardziej wzbudzał i wzbudza wątpliwości co do jego ukształtowania do tego stopnia, iż wskazuje się go jako obiekt, którego realizacja, pierwotnie dla potrzeb kawiarni, okazała się największym problemem. W zamyśle i wykonaniu stworzono tu swego rodzaju parawan, oddzielający wnętrze międzyblokowe i budynki mieszkalne od ruchliwej arterii. W toku prac nad projektem osiedla i tego konkretnego budynku był on wielokrotnie modyfikowany. Także współcześnie wskazuje się na uzasadnioną możliwość wprowadzenia jego modyfikacji. Pierwotny projekt budynku został opracowany w 1958 r. przez J. Gierczaka. W tej pierwszej wersji zaproponowano malowniczą, dwukondygnacyjną kawiarnię, z rampami i tarasem. Obiekt miał stanowić ważny akcent przy głównym ciągu komunikacyjnym – ulicy Henryka Sienkiewicza. Następnie opisana koncepcja była kilkakrotnie zmieniana. Ostatecznie w celu opracowania nowej, skromniejszej koncepcji zmierzającej do znalezienia oszczędności, zlecono to zadanie Spółdzielczemu Przedsiębiorstwu Projektowemu. Nowy projekt opracował w 1961 r. J. Zachodny, we współpracy z J. Gierczakiem. Opracowany projekt zakładał zachowanie pierwotnego obrysu budynku przy jego obniżeniu do jednej kondygnacji. Powstały dwa pawilony, połączone ze sobą dachem i podcieniem. Urządzono w nich ówcześnie kawiarnię, sklep spożywczy oraz kiosk Ruchu. W swojej formie jest to budynek w stylistyce uproszczonego modernizmu. Od strony ulicy na elewacjach umieszczono duże przeszklenia i charakterystyczny podcień wsparty na słupach. Budowa pawilonu prowadzona była w latach 1961–1962.

Określenia i nazwy Osiedle to nie ma współcześnie nazwy własnej. W publikacjach spotyka się następujące określenia dla tego założenia przestrzennego i zespołu zabudowy: Kolonia WSM Osiedle WSM Osiedle mieszkaniowe WSM Osiedle przy ul. Górnickiego Zespół budynków mieszkalno-usługowych przy ulicy Górnickiego Zespół domów mieszkalno-usługowych przy ulicy Łukasza Górnickiego Zespół mieszkaniowo-usługowy w rejonie ulic Ł. Górnickiego, H. Sienkiewicza, M. Reja i Nowowiejskiej.

Zabudowa i zagospodarowanie terenu Układ zabudowy osiedla obejmuje budynki położone zarówno wzdłuż ulic jak i w układzie grzebieniowym. Przy ulicy Henryka Sienkiewicza, stanowiącej ulicę zbiorczą dla osiedla, umiejscowiono pawilon handlowo-usługowy w linii dawnej zabudowy i wieloklatkowy budynek położony wzdłuż ulicy, ale cofnięty względem tej linii. Taki zabieg umożliwił wydzielenie pasa zieleni izolującej nieco budynek mieszkalny od ruchliwej arterii. Przy ulicy Łukasza Górnickiego rozmieszczono z kolei pięć bloków w układzie grzebieniowym o rozluźnionym układzie zabudowy. Między blokami urządzono szerokie pasy zieleni, a we wnętrzu kwartału ukształtowano pełne zieleni osiedlowe wnętrze międzyblokowe. Dzięki temu budynki mieszkalne otoczone są zielenią. Dalej położony jest trzyklatkowy budynek wzdłuż ulicy oraz jednoklatkowy budynek z przejazdem bramowym przylegający do zachowanego fragmentu pierzei wschodniej. Natomiast przy ulicy Mikołaja Reja teren od strony wschodniej domyka budynek zlokalizowany wzdłuż ulicy i przylegający do pojedynczej, zachowanej kamienicy. Tak ukształtowaną kompozycję urbanistyczną określa się jako zróżnicowaną i częściowo dostosowaną do otoczenia.

Budowa osiedla spowodowała przerwanie biegu ulicy Chemicznej na odcinku od ulicy Łukasza Górnickiego do Mikołaja Reja, niegdyś stanowiącej jedną całość, gdyż obecnie ulica ta kończy się przy ulicy Łukasza Górnickiego oraz obejmuje zachowany fragment — sięgacz połączony z ulicą Mikołaja Reja.

Nieruchomości i własność Budynki osiedla posadowione są na następujących działkach gruntu: + Działki gruntu adres pole powierzchni klasoużytek Identyfikator EGiB G5 Identyfikator IIP PL.PZGiK.112.EGiB ulica Łukasza Górnickiego 11, 13 1.748 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.132 CE23BFF6-7E06-400A-B767-5E5658ED1336 ulica Łukasza Górnickiego 15, 17 1.777 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.133 9739D53B-D3F0-48CF-BFD1-158337DFB924 ulica Łukasza Górnickiego 19, 21 1.976 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.134 207B3CB9-1A8C-49ED-8E89-D9EECED9E291 ulica Łukasza Górnickiego 23, 25 1.954 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.135 9C9C5C53-AE7E-42FF-B453-5236414B38F4 ulica Łukasza Górnickiego 27, 29 1.280 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.141 A978D841-8BBD-4F92-94F0-16EE6FCABDC7 ulica Łukasza Górnickiego 31, 33, 35 1.642 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.71/16 026401_1.0005.AR_15.71/16 ulica Łukasza Górnickiego 37 909 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.131 A973A158-CE54-4703-BECD-7057BBF0945C ulica Mikołaja Reja 42, 44 1.500 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.136 D211F43F-8A0D-4328-9AE7-E72A6719C027 ulica Henryka Sienkiewicza 76-84 1.425 m² Bi - Inne tereny zabudowane 026401_1.0005.AR_15.139 79D0DDC2-1DE4-4F04-B65C-EF19E8C313C4 ulica Henryka Sienkiewicza 86, 88, 90, 92 3.186 m² B - Tereny mieszkaniowe 026401_1.0005.AR_15.81/20 A041B6A8-3162-4AA1-995F-6B68522FF47E

Wyżej wykazane nieruchomości gruntowe zabudowane budynkami mieszkalnymi stanowią współwłasność i należą do osób fizycznych i innych osób prawnych, natomiast nieruchomość handlowo-usługowa stanowi własność Gminy Wrocław, lecz ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego, podobnie jak dla wnętrza międzyblokowego począwszy od ulicy Henryka Sienkiewicza do ulicy Chemicznej. Sama ulica Chemiczna i sięgacz ulicy Łukasza Górnickiego stanowią własność gminy, ale pozostają w zarządzie, użytkowaniu. Wnętrze międzyblokowe na północ od ulicy Chemicznej i sięgacza również stanowi własność Gminy Wrocław lecz pozostaje w bezpośrednim jej zarządzie. Znajduje się tu pod adresem ulica Łukasza Górnickiego 37a budynek Ośrodka Rehabilitacyjno-Edukacyjnego OSTOJA.

Budynki W ramach osiedla powstało siedem budynków wolnostojących, dwa budynki przylegające do zachowanej zabudowy (określane także jako budynki plombowe) oraz jeden wolnostojący pawilon usługowy. Są to następujące budynki: