thumb|Nowy Łupków – ocalałe wagony składu rządowego; stan z 2022 roku Pociąg rządowy (PRL) – polski pociąg specjalny o nadzwyczajnym przeznaczeniu (skrót PONP) z wagonami o komfortowym wyposażeniu i wysokim standardzie technicznym przeznaczony do przewożenia najważniejszych osób w państwie i zagranicznych gości rangi państwowej oraz na inne specjalne okoliczności. Wyprodukowany pociąg rządowy, złożony z sześciu wagonów i lokomotywy, którym podróżowali m.in. Edward Gierek i Wojciech Jaruzelski, służył władzom od 1974 roku aż do początku XXI wieku. W czasach PRL pociągiem tym jeździł po Polsce pierwszy sekretarz PZPR oraz odbywał podróże zagraniczne do przywódców innych zaprzyjaźnionych państw, np. do Moskwy. Skład został wycofany z użycia w 2003 roku. Do dzisiaj z „pociągu Gierka” zachowały się trzy wagony, w tym salonka, które stoją na bocznicy nieczynnej stacji kolejowej Nowy Łupków i są wykorzystywane jako atrakcja turystyczna i eksponat muzealny. Los pozostałych trzech wagonów składu jest nieznany.
Salonki rządowe Przed II wojną światową, wg dostępnych obecnie informacji, Rząd RP korzystał z wagonu osobowego, którym Józef Piłsudski w 1918 wrócił do Polski z Berlina. Korzystał też z tego wagonu prezydent Ignacy Mościcki – wagon ten znajduje się aktualnie w muzeum kolejnictwa w Skierniewicach.
W okresie po II wojnie światowej funkcjonował specjalny wagon salonowy, którym podróżował m.in. Bolesław Bierut. Salonka Bieruta znajduje się obecnie na stacji w warszawskim Muzeum Kolejnictwa.
Kolejnym wagonem specjalnym, z którego korzystali dygnitarze PRL, była też salonka wyprodukowana w 1953 roku, z której korzystał m.in. Przewodniczący Rady Państwa, generał Aleksander Zawadzki, znajdująca się obecnie w parowozowni Skierniewice, zarządzanej przez Polskie Stowarzyszenie Miłośników KoleiDostępne obecnie źródła np. Polskiego Stowarzyszenia Miłośników Kolei (www.psmk.org.pl), Parowozowni w Skierniewicach i Muzeum Kolejnictwa w Warszawie nie dokumentują jednoznacznie faktu – różnią się w opisach – i nie posiadają potwierdzenia w innych materiałach źródłowych, by te salonki funkcjonowały w składach specjalnych, przeznaczonych i zbudowanych wyłącznie dla rządzących czyli tzw. pociągach rządowych. Nie ma obecnie podstaw do stwierdzenia, że takie pociągi specjalne, przeznaczone dla rządu, w tych okresach, istniały.
Salonka Bieruta thumb|Wagon salonowy Bieruta w Muzeum Kolejnictwa Wagon, który stał się w późniejszym czasie salonką Bieruta, został zbudowany w 1939 roku przez Zakłady im. Hipolita Cegielskiego w Poznaniu jako jeden z dwóch wagonów restauracyjnych zamówionych przez Francuskie Międzynarodowe Towarzystwo Wagonów Sypialnych i Wielkich Ekspresów Europejskich C.I.W.L. (Compagnie internationale des wagons-lits). Wagony zostały wyprodukowane jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, jednak zamawiający nie zdążył ich odebrać przed rozpoczęciem działań wojennych. W latach 1939–1945 Niemcy przystąpili do ich przebudowy na salonki dla dygnitarzy hitlerowskich, ale nie ukończyli jej do 1945 roku. W 1947 roku wagon przebudowano na wagon salonowy.
Po przebudowie był wykorzystywany jako rządowy wagon reprezentacyjny przez Prezydenta PRL Bolesława Bieruta w latach 1947–1952. W 1952 i 1955 został poddany modernizacji w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Poznaniu. Z tzw. „salonki Bieruta” korzystali również m.in. Władysław Gomułka, Józef Cyrankiewicz i Piotr Jaroszewicz, podróżując po kraju i Europie.
W 1981 roku salonka została wycofana z eksploatacji i wagonownia Warszawa Szczęśliwice przekazała ją do Muzeum Kolejnictwa w Warszawie, gdzie jest jednym z eksponatów, który nie jest na stałe udostępniany zwiedzającym ze względu na niszczący wpływ warunków pogodowych na wyposażenie wagonu.
Wnętrze W wagonie salonowym Bieruta zachowały się oryginalne wnętrza z przełomu lat 40. i 50. XX wieku. Wagon był wyposażony w kuchnię z piecem węglowym, własne ogrzewanie w przedziałach, meble z mahoniu, kryształowe lustra i skórzane obicia foteli przy stole konferencyjnym. Ściany wyłożone były drewnianą boazerią z intarsjowanymi widokami polskich miast: Warszawy, Krakowa, Poznania, Gdańska i Wrocławia. Z sypialnią najważniejszego pasażera sąsiadowała prywatna łazienka z prysznicem. Poza przedziałem prezydenta w wagonie wydzielono gabinety dla VIP-ów towarzyszących prezydentowi, wyposażone w kanapy obite pluszem i mahoniowe biurka oraz prywatne łazienki. Na końcu wagonu znajdowały się przedziały przeznaczone dla ochrony i obsługi. W każdym przedziale była umywalka z lustrem.
Pociąg Gierka Historia thumb|Nowy Łupków – stacja kolejowa w 2004 roku
Produkcję składu pociągu rozpoczęto na początku lat 70. XX wieku na potrzeby ówczesnego rządu, a zakończono w 1974. Z pociągu korzystał nie tylko Gierek, ale także premier Piotr Jaroszewicz i generał Wojciech Jaruzelski. Delegacje odbyły tym pociągiem nawet podróż do Albanii, Ułan Bator w Mongolii (była to najdalsza podróż) czy Tbilisi. W późniejszym okresie po upadku PRL z pociągu korzystali Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski. Z zagranicznych gości w pociągu przebywał np. Leonid Breżniew, Mu’ammar al-Kaddafi i Kim Ir Sen.
W 2003 roku skład został wycofany z użytkowania i odstawiony na bocznicę kolejową w Idzikowicach. Po kilku latach, w 2008 roku, został wystawiony na sprzedaż/licytację. Decyzję o jego kasacji podjęła ówczesna spółka Przewozy Regionalne, która wykonywała przewozy pasażerskie pomiędzy miastami, więc wagony w tak wysokim standardzie nie były jej potrzebne. Argumentowała ją m.in. stanem technicznym składu i ewentualnym, kosztownym remontem.
W 2010 roku planowano jeszcze użycie pociągu do przewiezienia polskiej delegacji do Smoleńska, zamiast lotu samolotem Tu-154, ale zrezygnowano ze względu na stan techniczny i brak czasu na ewentualną renowację.
Miłośnicy kolejnictwa, z inicjatywy Romana Mazura, postanowili zachować pociąg jako ostatni tego typu. Fundacja Promocji i Rozwoju Bieszczad zakupiła 3 wagony składu, w tym salonkę. W nocy z 10 na 11 listopada 2015 roku, skład odjechał z Idzikowic, trasą; Kruszewiec - Radom - Skarżysko-Kamienna - Stalowa Wola - Przeworsk - Rzeszów - Jasło- Zagórz - Nowy Łupków. Poruszał się z prędkością ok. 50 km/h, lecz na rozjazdach zwalniał do 20 km/h, wg portalu Kolejowy Sanok, składał się z sześciu wagonów. Na stacji kolejowej Stalowa Wola Rozwadów pociąg został podzielony; trzy wagony tam zostały, natomiast pozostałe trafiły do Nowego Łupkowa. Tam na bocznicy kolejowej w mającym powstać muzeum kolejnictwa w Nowym Łupkowie, stoją dwa wagony sypialne i salonka (trzywagonowy, czyli niepełny skład) z pociągu rządowego Gierka, ocalone od złomowania.
Skład Oryginalny skład pociągu liczył sześć wagonów. Wagony miały kolorystykę zewnętrzną typową dla polskich wagonów osobowych z lat 70. Były pomalowane na zielony kolor (ciemniejszy lub jaśniejszy) z wąskim białym pasem pośrodku. Wagony zostały zaprojektowane do jazdy z maksymalną prędkością 160 km/h i były dostosowane do przewozu morskiego, czyli wjazdu na prom. Skład był wyprodukowany na wysokim, jak na ówczesne czasy, poziomie technicznym i posiadał komfortowo urządzone przedziały dla przedstawicieli najwyższych władz i oficjeli.
Wagony osobowe zostały wyprodukowane przez Zakłady Hipolita Cegielskiego w Poznaniu, we wrocławskim Pafawag-u i wschodnioniemiecką firmę Waggonbau Görlitz.
Wagony składu rządowego nie były w środku w całości podzielone na przedziały jak w pociągach liniowych. W wagonach tych były wydzielone dodatkowo: przedziały do spania dla kilku osób, gabinet do pracy, sala konferencyjna ze stołem i krzesłami, kuchnia, łazienka i toalety.
Skład był przystosowany do jazdy po krajach Europy i niektórych w Azji. Umożliwiały to rozwiązania techniczne odbiegające od tych obecnych w normalnym ówczesnym taborze kolejowym, np. wagony były wyposażone w specjalnie skonstruowane wózki jezdne zmniejszające wibracje oraz wszelkiego rodzaju sprzęgi stosowane na różnych kolejach. W sytuacjach awaryjnych skład mógł funkcjonować bez źródła zewnętrznego zasilania, co umożliwiało m.in. obecne w każdym wagonie ogrzewanie gazowe lub kocioł na węgiel.
Sześciowagonowy skład – dwie salonki, dwa wagony sypialne, wagon restauracyjny i wagon specjalny – stał na specjalnej bocznicy rządowej na stacji kolejowej Warszawa Szczęśliwice.
W przypadku, gdy pojedyncze wagony składu były zestawiane z pociągiem regularnego kursowania, inni podróżni nie mieli do tych wagonów wstępu.
Lokomotywa thumb|Lokomotywa SU46 Na liniach kolejowych standardowych w Polsce i w niektórych krajach socjalistycznych pociąg był ciągnięty przez lokomotywę spalinową PKP typu SU46. Lokomotywa ta, jako pierwsza polska konstrukcja, zapewniała składowi specjalnemu elektryczne ogrzewanie wagonów prądem o napięciu 3 kV (zamiast stosowanego poprzednio 500 V) oraz zasilanie wyposażenia, urządzeń i systemów łączności, przez 9-fazową prądnicę prądu przemiennego, na każdej trasie kolejowejStanisław Piątek i inni Lokomotywy serii SP45 i SU46, WKiŁ, Warszawa 1989, ISBN 83-206-0773-6..
Wyposażenie Wyposażenie pociągu zapewniało pasażerom podróże o wysokim standardzie na dalekich trasach kolejowych. Wyposażenie obejmowało: klimatyzację (jako jedyne wagony osobowe w owych czasach w Polsce), wysokiej jakości wózki jezdne, łącze satelitarne, rozkładane stopnie ułatwiające wsiadanie i przystosowane także do wsiadania z miejsca, gdzie nie było peronu, ogrzewanie (oprócz ogrzewania elektrycznego, pociąg wyposażony był w ogrzewanie parowe i węglowe w każdym wagonie oddzielnie, co związane było z odbywaniem wizyt do ZSRR), dwu- lub czteroosobowe pokoje, łóżka, rozkładane stoliki, umywalki z ciepłą i zimną wodą oraz toaletką, wagon restauracyjny (kuchnia do przygotowywania posiłków, zmywak, spiżarka, lodówka), wewnętrzne telefoniczne i przez radiowęzeł połączenie każdego wagonu z obsługą pociągu i cateringiem. Sypialnia pierwszego sekretarza PZPR, w której była kanapa rozkładana na łóżko, podręczny stolik, osobna łazienka z prysznicem i specjalny przycisk do wzywania ochrony, znajdowała się w wagonie salonowym za głównym pokojem konferencyjnym. W sali konferencyjnej, mieszczącej się w głównym wagonie pociągu tzw. salonce, znajdował się telewizor z magnetowidem i zestawem nagłośnieniowym. Tapicerowane fotele zostały obite wielbłądzią skórą podczas pobytu w Mongolii. Wykończenia i okucia były wykonane z aluminium. Drzwi między wagonami, umożliwiające przejście z jednego do drugiego, były wygłuszone. Ponadto specjalnie dla rządowego pociągu została wykonana zastawa stołowa, obejmująca porcelanowe naczynia i srebrne sztućce. Osobne pomieszczenia były przeznaczone dla ochrony BOR i obsługi.
Ochrona Pociąg gotowy do wyjazdu w każdej chwili, w czasie postoju na bocznicy rządowej Warszawa Szczęśliwce, był ochraniany przez żołnierzy z WJ MSWInwentarz archiwalny (ipn.gov.pl) IPN BU 01014/18 Dowództwo Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW w Warszawie 1974-Tytuł: Zarys historii Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW..
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne Galeria zdjęć pociągu rządowego E. Gierka Prezentacja składu pociągu E. Gierka Widok pełnego składu, tabliczki znamionowe producentów. Prywatna strona www.
Kategoria:Pociągi PKP