Plac Marii i Lecha Kaczyńskich w Katowicach (oficjalnie do 2019 plac Wilhelma Szewczyka) – plac w Katowicach, położony w centralnej części miasta, na terenie dzielnicy Śródmieście, pomiędzy ulicami 3 Maja a Młyńską.
Jest to obszar wykształcony w latach 60. XX wieku w czasie budowy brutalistycznego dworca kolejowego i znacznie przebudowany w ramach realizacji nowego kompleksu w latach 2010–2012. Dworzec im. Konstantego Wolnego stacji kolejowej Katowice zamyka plac od strony południowej, a od strony zachodniej położona jest Galeria Katowicka. Pod placem M. i L. Kaczyńskich funkcjonuje wielostanowiskowy przystanek autobusowy Katowice Dworzec oraz parking podziemny.
Nazwa placu upamiętnia Marię i Lecha Kaczyńskich – parę prezydencką.
Położenie Plac M. i L. Kaczyńskich znajduje się w centralnej części miasta Katowice, na terenie dzielnicy Śródmieście.
Od północy plac graniczy z ulicą 3 Maja, a za nią ciągnie się ulica Stawowa, będąca przedłużeniem placu M. i L. Kaczyńskich. Od wschodu plac zamyka ciąg kamienic oraz ulica Młyńska, od południa budynek dworca kolejowego stacji Katowice, a od zachodu Galeria Katowicka.
Charakterystyka lewo|mały|Plac M. i L. Kaczyńskich widziany od strony ulicy Młyńskiej (2015)
Plac M. i L. Kaczyńskich jest zaklasyfikowany jako droga gminna o klasie drogi dojazdowej. W systemie TERYT plac widnieje on numerem 53090, a kod pocztowy dla adresów wzdłuż placu to 40-098. Jest on w administracji Miejskiego Zarządu Ulic i Mostów w Katowicach.
Plac ma nawierzchnię z kostki betonowej. Wyposażony jest w elementy małej architektury, takie jak donice z zielenią czy sezonowe ogródki letnie. Obszar wokół placu charakteryzuje się znacznym udziałem powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu przekraczający 75%.
Przy placu M. i L. Kaczyńskich funkcjonuje stacja kolejowa Katowice, będąca jednocześnie największą stacją w węźle katowickim i jedną z większych w Polsce. Obsługuje ona wszystkie kategorie pociągów. Pod głównym dworcem kolejowym znajduje się kilkupoziomowy parking podziemny i postoje dla taksówek, a także wielostanowiskowy przystanek autobusowy ZTM Katowice Dworzec łączący bezpośrednio tę część miasta z wieloma ośrodkami Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Przy skrzyżowaniu placu M. i L. Kaczyńskich z ulicą 3 Maja zlokalizowany jest natomiast przystanek tramwajowy Katowice Dworzec PKP łączący ten obszar miasta bezpośrednio m.in. z północnymi dzielnicami Katowic oraz z Chorzowem i Siemianowicami Śląskimi. Stacja kolejowa wraz z terminalem autobusowym tworzą jeden z głównych punktów przesiadkowych miasta Katowice.
Na placu M. i L. Kaczyńskich znajduje się stacja wypożyczalni rowerów miejskich Metrorower nr 27689. Przez plac przechodzi także niebieski Katowicki Szlak Spacerowy (24 km) Chorzów – Hamerla.
Historia mały|Hotel „Kaiserhof” na zdjęciu wydanym w 1896 roku, który funkcjonował na rogu późniejszych ulic Stawowej i Młyńskiej
Chociaż początki katowickiego placu M. i L. Kaczyńskich sięgają lat 60. XX wieku, to historia miejsca jest starsza i związana jest przede wszystkim z ulicami Młyńską i Stawową, które miały pierwotnie miały dłuższy przebieg, częściowo pokrywający się z obszarem późniejszego placu. W miejscu późniejszego placu M. i L. Kaczyńskich, naprzeciw kamienic przy ulicy 3 Maja 17 i 19 w 1867 roku otwarto pierwszy katowicki szpital z 14 łóżkami dla chorych. Został on zamknięty kilka lat później, a nowy obiekt tego typu został założony przed 1870 rokiem przy obecnej ulicy Plebiscytowej. W północno-zachodnim rogu skrzyżowania ulicy Młyńskiej z ulicą Stawową został wzniesiony pomiędzy 1892 a 1894 rokiem hotel „Kaiserhof”. Do 1906 roku zabudowano w całości w całości ówczesną ulicę Stawową, a nowe obiekty to były w głównej mierze kamienice mieszczańskie. Na mapach wydanych na początku XX wieku przy ulicy Młyńskiej na wysokości późniejszego placu M. i L. Kaczyńskich zaznaczono ciąg czterech elewatorów.
Po II wojnie światowej w regionie górnośląsko-dąbrowskim nastąpił znaczny wzrost zapotrzebowania na usługi w zakresie transportu kolejowego i w związku z tym pod koniec lat 50. XX wieku zapadła decyzja o budowie w Katowicach nowego dworca kolejowego. W 1959 roku rozstrzygnięto konkurs organizowany przez Stowarzyszenie Architektów Polskich na budowę nowego kompleksu dworcowego, który wygrał zespół architektów zwanych „Tygrysami”: Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego.
Zwycięska koncepcja powstała w oparciu o istniejący wówczas układ komunikacyjny śródmieścia Katowic. Przewidywała ona postawienie na placu dworcowym prócz samego dworca kolejowego także kolejowego budynku administracyjno-biurowego oraz 60-metrowego wieżowca – hotelu miejskiego. Na placu przewidziano bezkolizyjny ruch kołowy z oddzieleniem ruchu autobusowego od samochodowego, a celem zapewnienia bezpieczeństwa niemal całkowicie zakładano wyeliminowanie z niego ruchu pieszego, który planowano przekierować na estakadę o długości 110 m i szerokości 12 m.
mały|lewo|Brutalistyczny dworzec kolejowy na zdjęciu z 1973 roku (widok od strony północno-wschodniej)
Pod nowy gmach wybrano teren położony na zachód od dotychczasowej lokalizacji. Wybór nowego miejsca pod budowę dworca kolejowego nie wiązał się jednak z położeniem w centrum miasta, a był adaptacją istniejącego w tym miejscu od czasu doprowadzenia kolei do Katowic stacji towarowej. Do 1965 roku zakończono budowę nowego układu torowego stacji osobowej, a budowę głównej części dworca rozpoczęto w 1966 roku. Posuwała się ona dosyć szybko i już w 1968 roku powstał pierwszy z szesnastu „kielichów” – filarów podtrzymujących strop hali dworca. Całość kompleksu dworowego oficjalnie oddano do użytku 22 lipca 1972 roku, lecz prace wykończeniowe trwały jeszcze do końca tego samego roku. Przed dworcem powstał plac parkingowy oraz dworzec autobusowy, a nad dworcem powstała estakada dla pieszych.
W ramach budowy całego kompelsku dworcowego w latach 60. XX wieku wyburzono ponad 30 budynków w centrum miasta – w rejonie ulic Stawowej, Młyńskiej, J. Słowackiego i 3 Maja. Wiele z nich to były secesyjne i eklektyczne kamienice mieszczańskie. Wyburzenia te miały różny charakter – od rozbiórek za pomocą kilofów i młotów pneumatycznych po ich wysadzanie za pomocą dynamitu.
Pierwsze kamienice zaczęto wyburzać na początku 1965 roku. Do marca zniszczono przynajmniej jeden budynek, a w następnym roku przestały istnieć budynki przy ulicy Młyńskiej 22, 24 i 35. W 1967 roku wyburzono powstałe pochodzące z około 1860 roku obiekty młyna Polskich Zakładów Zbożowych znajdującego się przy ulicy Młyńskiej 6, 8 i 10. Kamienicę przy ulicy Stawowej 20 (róg z ulicą Młyńską 12) wysadzono 17 lutego 1967 roku, budynek przy ulicy Stawowej 19 (dawny hotel „Kaiserhof”) wyburzono po 10 lutym 1970 roku, a w listopadzie 1971 roku rozebrano kamienice przy ulicy Stawowej 17 i 15 oraz 3 Maja 30 i 32. Zachowane kamienice po parzystej stronie ulicy Stawowej na południe od ulicy 3 Maja przypisano do placu M. i L. Kaczyńskich – nr 1, 3 5 i 7.
Powstały w wyniku wyburzeń plac przydworcowy tworzył niedomkniętą od strony północno-zachodniej przestrzeń, która przylegała do zapleczy oficyn zabudowy przy ulicy 3 Maja i ulicy J. Słowackiego, a także od strony południowo-wschodniej, gdzie przechodziła w otwarty obszar skwerów i parkingu sięgający do zapleczy kwartału zabudowy pomiędzy ulicami Młyńską i Pocztową. Wraz z wytyczeniem placu przestała istnieć część ulicy Stawowej na południe od ulicy 3 Maja, a ulica Młyńska utraciła połowę swojej pierwotnej długości.
mały|Fragment ówczesnego placu Wilhelma Szewczyka w sierpniu 2006 roku
W latach 90. XX wieku katowicki dworzec, pierwotnie reprezentacyjny punkt miasta, od dawna nieremontowany zaczął podupadać i utracił swoje pierwotne walory. Na 2008 roku zaplanowano kapitalny remont obiektu, lecz istniały również plany zburzenia budynku i postawienia nowego o tym samym przeznaczeniu. O budowie nowego dworca media pisały już na początku 2002 roku. Sam ówczesny plac W. Szewczyka w tym czasie pełnił przede wszystkim funkcję dworca autobusowego, na którym brakowało wiat, a na terenie przed estakadą i przy ulicy 3 Maja rozstawione były punkty handlowe. Na budynkach otaczających plac wisiały natomiast wielkoformatowe reklamy.
mały|lewo|Budowa nowego dworca kolejowego stacji Katowice w czerwcu 2012 roku
W lipcu 2007 roku spółka Polskie Koleje Państwowe opublikowała zaproszenie od rokowań w sprawie projektu przebudowy dworca. Prace nad przebudową kompleksu rozpoczęto 15 sierpnia 2010 roku od uporządkowania ówczesnego placu W. Szewczyka poprzez likwidację stoisk handlowych, 6 grudnia zamknięto estakadę nad placem, j jeszcze pod koniec tego samego roku, 22 grudnia rozpoczęto rozbiórkę hali dworca kolejowego. Ostatni „kielich” wyburzono 11 stycznia 2011 roku, a 22 grudnia tego samego roku rozpoczęto wznoszenie nowych kielichów podtrzymujących strop. 11 września 2012 roku gotowa była szklana hala i plac przed gmachem dworca kolejowego. Oficjalne otwarcie nowego dworca odbyło się 29 października 2012 roku.
Wraz z dworcem kolejowym powstała Galeria Katowicka, która została otwarta 18 września 2013 roku. Wypełniła ona pierzeję po wyburzonych w latach 60. i 70. XX wieku kamienicach w obrębie ówczesnego placu W. Szewczyka, a wraz z tym sam plac uległ zmniejszeniu. Również końcowy bieg ulicy Młyńskiej został przebudowany, a pod placem powstał tunel drogowy łączący ulice J. Słowackiego i Dworcową oraz dziesięciostanowiskowy podziemny terminal autobusowy, który zastąpił nadziemny dworzec.
Nawierzchnia zmodernizowanego placu przez lata uległa degradacji, a płyty zostały zniszczone i pokrzywione, na co wpływ miały m.in. warunki atmosferyczne. Na początku 2024 roku część uszkodzonej nawierzchni placu przy wejściu na teren dworca kolejowego została wygrodzona, a prace remontowe ukończono na przełomie lutego i marca 2024 roku.
Nazwa mały|Nazwa Plac Szewczyka na tablicy informacyjnej znajdującej się wewnątrz katowickiego dworca kolejowego (2012)
Pierwsza nazwa obszaru przed katowickim dworcem kolejowym to plac Dworcowy – została ona nadana w 1972 roku. W 1995 roku obszar ten przemianowano na plac Wilhelma Szewczyka. Upamiętniała ona Wilhelma Szewczyka – żyjącego w latach 1916–1991 pisarza, publicystę i działacza polityczno-społecznego.
13 grudnia 2017 roku wojewoda śląski Jarosław Wieczorek zwołał konferencję prasową, w której poinformował o zmianie nazwy 11 miejsc w województwie śląskim. Jeszcze tego samego dnia zarządzeniem zastępczym na mocy uchwalonej 1 kwietnia 2016 roku tzw. ustawy dekomunizacyjnej zmieniono nazwę z placu Wilhelma Szewczyka na plac Marii i Lecha Kaczyńskich. Po tej decyzji prezydent Katowic Marcin Krupa zapowiedział, że miasto będzie się odwoływać do tej decyzji do sądu administracyjnego. Dodatkowo zaznaczał, iż informację o tym, że zapisy ustawy dekomunizacyjnej dotyczą także Wilhelma Szewczyka, który wcześniej nie widniał na liście Instytutu Pamięci Narodowej, władze miasta otrzymały zbyt późno by przeprowadzić konsultacje społeczne. Podkreślał jednocześnie, iż nazwy sześciu ulic w Katowicach zdekomunizowano już we wrześniu 2017 roku i każdorazowo nowe nazwy były opiniowane z mieszkańcami.