Pawieł Jefimowicz Dybienko (), właściwie Pawło Juchymowycz Dybenko (; ur. w Ludkowie, zm. 29 lipca 1938 w Kommunarce) – radziecki wojskowy, marynarz i rewolucjonista narodowości ukraińskiej, komandarm II rangi. Działacz bolszewicki w szeregach Floty Bałtyckiej, po rewolucji lutowej stanął na czele kierującego nią (1917–1918). Współkierował zbrojnym zamachem stanu, który utworzył Rosję Radziecką, a w jej nowym rządzie mianowany został członkiem trzyosobowego Ludowego Komitetu do spraw Wojskowych z Antonowem-Owsiejenką i Krylenką (1917), prędko jednak zastąpionego pojedynczym komisarzem Podwojskim, równolegle ludowym komisarzem do spraw morskich (1917–1918). Wstąpił do Armii Czerwonej, skierowany na Ukrainę i mianowany kolejno dowódcą (1919), Armii Krymskiej (1919), ludowym komisarzem do spraw wojskowych i morskich Krymskiej SRR (1919), dowódcą (1920), (1920), 51 Dywizji Strzeleckiej (1921), 6 (1922), 5 (1922–1924) i 10 Korpusu Strzeleckiego (1924–1925), naczelnikiem Zarządu Zaopatrzenia Artylerii Armii Czerwonej (1925–1926), naczelnikiem zaopatrzenia Armii Czerwonej (1926–1928), dowódcą Środkowoazjatyckiego (1928–1933), Nadwołżańskiego (1933–1937) i Syberyjskiego Okręgu Wojskowego (1937). Podczas wielkiej czystki awansowany do dowódcy Leningradzkiego Okręgu Wojskowego (1937–1938), by przeprowadzić w nim czystki, których w końcu sam padł ofiarą. Zwolniony z wojska, mianowany zastępcą ludowego komisarza przemysłu leśnego ZSRR (1938), po czym aresztowany, skazany na śmierć i stracony.
Życiorys Życie i działalność do 1917 Pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej pochodzenia ukraińskiego. Nie ukończył nauki w szkole średniej. Do momentu powołania do wojska i wcielenia do Floty Bałtyckiej w 1912 r. pracował jako doker..
Według niektórych źródeł od 1912 r. działał w partii bolszewickiej, jednak kwestia ta nie jest całkowicie jasna – być może Dybienko był jedynie sympatykiem rosyjskich socjaldemokratów, bez opowiadania się po stronie bolszewików lub mienszewików. Według Pawła Wieczorkiewicza nie prowadził żadnej działalności, tylko raz wziął udział w partyjnym zebraniu.. Do 1915 r. służył na okręcie liniowym Imperator Paweł I. Według oficjalnej biografii został skazany za organizację buntu na okręcie, w rzeczywistości jednak nie był jego organizatorem. Po sześciu miesiącach pobytu w więzieniu został zwolniony i skierowany na front do służby w piechocie. Następnie przeniesiono go na transportowiec „Szcza”.
Rewolucja 1917 W czasie rewolucji lutowej został uwolniony i wybrany na przewodniczącego Komitetu Centralnego Floty Bałtyckiej. W marcu 1917 r. został również wybrany do rady robotniczej i żołnierskiej w Helsingforsie oraz do mieszanego, bolszewicko-mienszewickiego, miejskiego komitetu socjaldemokratów. Był przeciwnikiem Rządu Tymczasowego. 4–5 lipca 1917 r. brał udział w zamieszkach w Helsinkach (w tym samym czasie miały miejsce antyrządowe wystąpienia żołnierzy także w Piotrogrodzie). Chociaż nie był zwolennikiem wystąpienia marynarzy przeciwko rządowi, uważając, że nie miało szczególnych szans na sukces, podczas zamieszek publicznie odczytał fałszywy telegram z Piotrogrodu, w którym pisano o przejęciu władzy przez rady.. 11 lipca Dybienko, Nikołaj Chowrin i 13 innych członków Komitetu Centralnego Floty Bałtyckiej po przybyciu do Piotrogrodu zostało oskarżonych o sprowokowanie powstania i zdradę stanu. Został aresztowany i osadzony w więzieniu w Piotrogrodzie. W sierpniu 1917 r. marynarze Floty Bałtyckiej zażądali od Rządu Tymczasowego zwolnienia wszystkich piętnastu. Żądanie zostało spełnione w odniesieniu do czternastu, ale Dybienko, uznany za głównego prowodyra buntu, pozostał w więzieniu do 4 września. Wyszedł na wolność po wpłaceniu kaucji w wysokości 5 tys. rubli. 16 września 1917 r. był przewodniczącym II zjazdu delegatów Floty Bałtyckiej, zdominowanego przez lewicowych radykałów. Proklamacja zjazdu wzywała do zawarcia pokoju, przekazania ziemi komitetom chłopskim i oddaniu fabryk pod kontrolę robotniczą.
Uczestniczył w przygotowaniu przewrotu bolszewickiego w Piotrogrodzie, będąc w kontakcie z przywódcami bolszewickimi w stolicy Rosji – sam przebywał w tym czasie w Helsingforsie. 24 października (6 listopada) otrzymał tam telegram od Władimira Antonowa-Owsiejenki, wzywający go do sprowadzenia marynarzy i okrętów do Piotrogrodu. Wiadomość ta była umówionym sygnałem do buntu przeciwko Rządowi Tymczasowemu. W odpowiedzi Dybienko zapewnił, że okręty pojawią się w rosyjskiej stolicy następnego dnia rano. On również przekonał przewodniczącego komitetu marynarzy krążownika Aurora, by okręt pozostał w Piotrogrodzie w nocy z 25 na 26 października (7 na 8 listopada) i wziął udział w obaleniu rządu.
Wspólnie z Antonowem-Owsiejenką brał udział w organizacji oddziałów marynarzy, które powstrzymały w Gatczynie marsz Kozaków dońskich generała Piotra Krasnowa na Piotrogród na wezwanie Aleksandra Kiereńskiego. Oddział marynarzy pod dowództwem Dybienki był bliski wzięcia samego Kiereńskiego do niewoli.. Następnie Dybienko zdołał przekonać niezdecydowanych Kozaków do przejścia na stronę bolszewików.
Wojna domowa w Rosji Dybienko wszedł do pierwszego rządu bolszewickiego (Rady Komisarzy Ludowych) jako członek triumwiratu kierującego Komitetem Spraw Wojskowych. Odpowiadał w nim za marynarkę wojenną; pozostałymi członkami komitetu byli Nikołaj Podwojski i Władimir Antonow-Owsiejenko. Oprócz niego Najwyższą Radę Marynarki, która miała zarządzać rewolucyjną flotą, tworzyli przedstawiciel marynarzy oraz przedrewolucyjny oficer, Modiest Iwanow. W końcu stycznia Najwyższą Radę Marynarki zastąpił zarząd, do którego, poza jednym oficerem marynarki handlowej, weszli już tylko bolszewicy (obok Dybienki jeszcze Fiodor Raskolnikow i Wachramiejew).. Współuczestniczył w rozpędzeniu w styczniu 1918 demokratycznie wybranego parlamentu Rosji – Konstytuanty. W tym samym miesiącu jego popularność wśród marynarzy zaczęła spadać. Krytykowano go za zapędy dyktatorskie, zarzucano ignorowanie oczekiwań załóg okrętów, niechęć do tłumaczenia komitetom okrętowym swoich posunięć Dybienko był też uzależniony od kokainy i alkoholu, prowadził wystawny tryb życia.
Klęska pod Narwą i wydalenie z partii Był przeciwny zawarciu traktatu brzeskiego. Obok lewicowego eserowca Isaaka Sztejnberga, ludowego komisarza sprawiedliwości, najgłośniej opowiadał się za wojną rewolucyjną. Po rozpoczęciu ofensywy wojsk niemieckich w 1918 r. wezwał część okrętów znajdujących się na Bałtyku do podjęcia działań obronnych, inne zaś do wycofania się do Piotrogrodu i Kronsztadu. Jego rozkaz, by podjąć walkę z wojskami szwedzkimi, które wylądowały na Wyspach Alandzkich, został jednak odrzucony. 23 lutego 1918 r. Dybienko na czele sformowanego przez siebie oddziału 1600 marynarzy Floty Bałtyckiej został oddelegowany do zatrzymania ofensywy wojsk niemieckich na Narwie, naturalnej linii obrony Piotrogrodu. Następnie miał przejść do kontrofensywy i odzyskać całą gubernię estońską, w tym Rewel (Tallinn). 28 lutego Niemcy, wykorzystując linie kolejowe, dotarli w okolice miasta Narwy. Marynarze stoczyli z nimi bitwę na zachód od miasta, po czym wycofali się. Dybienko wraz ze sztabem uciekł w panice do Jamburga. Odmówił wykonania rozkazu Parskiego, dowódcy miejscowych sił czerwonych, by wrócić i bronić miasta. Narwa została opanowana przez Niemców..
W marcu 1918 r. Dybienko, razem z lewicowymi eserowcami i tzw. lewicowymi komunistami Aleksandrą Kołłontaj, Władimirem Smirnowem i Walerianem Obolenskim odszedł z rządu. Na proces przed trybunałem rewolucyjnym w sprawie swojej postawy pod Narwą oczekiwał w Samarze. Jego rozprawa odbyła się w maju 1918 r. Ostatecznie, dzięki wstawiennictwu żony Aleksandry Kołłontaj i poparciu ze strony marynarzy, został uniewinniony (uznano, iż jego działania tłumaczył brak kompetencji wojskowych)., jednak na kilka lat stracił znaczącą pozycję wśród przywódców rewolucyjnej Rosji. Usunięto go nawet z partii bolszewickiej.
Działalność na Ukrainie Podczas ofensywy wojsk radzieckiego Frontu Południowego na Ukrainę, rozpoczętej na przełomie lat 1918 i 1919, Dybience powierzono dowodzenie 1 Dywizją Zadnieprzańską. 27 stycznia po kilkudniowych walkach zdobył Jekaterynosław. Jego dywizji podlegały oddziały anarchistów Nestora Machny, które po zawarciu porozumienia z bolszewikami zostały do niej włączone jako 3 brygada (następnie włączono je w skład Frontu Południowego), a także oddziały atamana Hryhorjewa, jako 1 brygada.
W kwietniu 1919 r. siły pod dowództwem Dybienki opanowały Krym, gdzie proklamowana została Krymska Socjalistyczna Republika Radziecka. Dybienko został w niej komisarzem spraw wojskowych i morskich oraz dowódcą Krymskiej Armii Czerwonej. Dowodzone przez niego siły brały udział w stłumieniu buntu Hryhorjewa. 1 kwietnia dowodzona przez Dybienkę Dywizja Zadnieprzańska włączyła się do bitwy o Donbas, opanowała Mariupol i zbliżyła się na odległość 30–40 km od TaganroguRed. M. Suprunenko i inni, Istorija Ukrajinśkoji RSR. Tom p’jatyj: Wełyka Żowtnewa socialistyczna rewolucija i hromadianśka wijna na Ukrajini (1917–1920), Naukowa Dumka, Kyjiw 1977, s. 412., jednak już trzy dni później została zmuszona do wycofania się przez jednostki białej kawalerii gen. Władimira Maj-Majewskiego. W czerwcu 1919 r. Dybienko należał do rady kierującej obroną republiki krymskiej przed atakiem białych Sił Zbrojnych Południa Rosji, które 12 czerwca wysadziły na półwyspie desant. Czerwoni ponieśli klęskę i musieli ewakuować się z Krymu.
Dowodzone przez niego jednostki wielokrotnie dopuszczały się grabieży, gwałtów i rabunków. W lipcu-sierpniu 1919 r. jego 58 dywizji strzeleckiej, sformowanej w lipcu 1919 r. z resztek Krymskiej Armii Czerwonej, powierzono obronę Mikołajowa przed ofensywą Sił Zbrojnych Południa Rosji. Faktycznie jednak Dybienko i jego żołnierze zajmowali się głównie rabunkiem. Ostatecznie miejscowi bolszewicy aresztowali Dybienkę, a jego siły rozpierzchły się – czerwonoarmiści zbiegli do Odessy lub dołączyli do sił Machny. 21 lipca 1919 r. Dybienkę na stanowisku dowódcy zastąpił Iwan Fiedko. Fatalna postawa Dybienki i jego dywizji była jednym z powodów, dla których dowództwo 12 Armii z Ioną Jakirem na czele zdecydowało o rezygnacji z obrony Odessy i o wycofaniu się na północ.
W 1921 był jednym z dowódców pacyfikacji zbuntowanego Kronsztadu. Po stłumieniu buntu marynarzy został mianowany nowym komendantem Kronsztadu. Rok później został ponownie przyjęty do partii.
Dalsza kariera w Armii Czerwonej W 1922 Pawieł Dybienko ukończył Akademię Wojskową. W 1928 r. został dowódcą Środkowoazjatyckiego Okręgu Wojskowego, gdzie organizował ekspedycje karne przeciwko basmaczom. W 1931 r. został skierowany na dalsze studia do Berlina, na których uznano go jako człowieka całkowicie niekompetentnego w sprawach wojskowych. Po powrocie do kraju objął stanowisko dowódcy Nadwołżańskiego Okręgu Wojskowego, gdzie w 1936 r. znalazł się w konflikcie ze swoim zastępcą komkorem Iwanem Kutiakowem, który odmawiał wykonywania jego rozkazów i publicznie się mu sprzeciwiał, pragnąć udowodnić niekompetencję Dybienki. Na własną prośbę Dybienko został w maju 1937 r. przeniesiony na inne stanowisko – członka Rady Wojennej Syberyjskiego Okręgu Wojskowego. W czerwcu tego samego roku mianowano go natomiast dowódcą Leningradzkiego Okręgu Wojskowego..
11 czerwca 1937 r. był w składzie Trybunału Specjalnego, który skazał na śmierć siedmiu wysokich rangą dowódców Armii Czerwonej: marszałka Michaiła Tuchaczewskiego, komandarmów I rangi Ionę Jakira oraz Ijeronima Uborewicza, komandarma II rangi Augusta Korka, komkorów Witalija Primakowa, Borisa Feldmana, Roberta Ejdemana i Witowta Putnę. Proces miał charakter pokazowy, a postawione zarzuty szpiegostwa i spisku antypaństwowego były całkowicie fałszywe.
Aresztowanie i śmierć