Brygada Kawalerii SS (SS-Reiterbrigade) – związek taktyczny kawalerii Waffen-SS walczący na froncie wschodnim od lipca 1941 roku do czerwca 1942 roku. Uczestniczył zarówno w działaniach bojowych na pierwszej linii, jak i w akcjach przeciwpartyzanckich i eksterminacyjnych na zapleczu frontu.
Brygada została utworzona w lipcu 1941 roku na bazie dwóch dotąd samodzielnych pułków kawalerii SS. W tym samym miesiącu została przerzucona na centralny odcinek frontu wschodniego. Niektóre z jej pododdziałów wzięły wtedy udział w walkach z Armią Czerwoną w rejonie Bobrujska i Słucka. Głównym zdaniem brygady stała się jednak pacyfikacja bagien Prypeci, a w rzeczywistości – eksterminacja zamieszkujących tam Żydów. Jesienią 1941 roku, po zakończeniu działań na Polesiu, brygadę przerzucono na południowo-wschodnią Białoruś, a następnie w rejon Toropca w zachodniej Rosji. W tym okresie jej głównym zadaniem było zwalczanie radzieckiej partyzantki, jednakże w wielu wypadkach działania przeciwpartyzanckie sprowadzały się do terroryzowania ludności cywilnej. Na przełomie 1941 i 1942 roku brygada uczestniczyła w odpieraniu radzieckiej kontrofensywy pod Moskwą. W ciężkich zimowych walkach poniosła straty sięgające 50% stanu osobowego. W czerwcu 1942 roku resztki brygady wycofano do okupowanej Polski, gdzie zostały włączone do nowo utworzonej 8 Dywizji Kawalerii SS „Florian Geyer”.
Zarówno podczas walk na pierwszej linii, jak i podczas działań na zapleczu frontu żołnierze Brygady Kawalerii SS dopuścili się szeregu zbrodni wojennych. Szacuje się, że z ich rąk zginęło od 30 tys. do 40 tys. osób, w większości Żydów. Ze względu na swój udział w masakrach na bagnach Prypeci kawalerzyści SS są określani mianem „pionierów Holocaustu”.
Geneza thumb|Hermann Fegelein, inicjator utworzenia oraz pierwszy dowódca Brygady Kawalerii SS Brygada Kawalerii SS została sformowana na bazie 1. i 2. pułku kawalerii SS (SS-Kavallerie-Regimenter). Obie te jednostki zostały utworzone w latach 1939–1940. Początkowo należały do formacji SS-Totenkopfverbände, jednakże w marcu 1941 roku zostały włączone w skład Waffen-SS. W latach 1939–1941 stacjonowały w okupowanej Polsce, gdzie uczestniczyły w zbrodniach na ludności polskiej i żydowskiej.
21 czerwca 1941 roku, na dzień przed rozpoczęciem niemieckiej inwazji na ZSRR, oba pułki kawalerii SS zostały podporządkowane Kommandostab Reichsführer-SS („Sztab dowodzenia Reichsführera-SS”, KRFSS). 24–28 czerwca zmotoryzowane pododdziały 1. pułku kawalerii SS, podówczas przydzielonego czasowo do 87 Dywizji Piechoty, wzięły udział w walkach nad Narwią i Biebrzą. Już 27 czerwca na skutek osobistej interwencji Heinricha Himmlera pułk został jednak ponownie podporządkowany KRFSS, a kilka dni później wycofany na tyły – w okolice Orzysza (podówczas Arys) w Prusach Wschodnich. W ten sam rejon skierowano również 2. pułk kawalerii SS. Oba pułki dotarły do miejsca przeznaczenia między 24 czerwca a 1 lipca. Kolejne trzy tygodnie spędziły na szkoleniach poligonowych.
Podczas pobytu w Prusach Wschodnich dowódca 1. pułku SS-Standartenführer Hermann Fegelein zdołał przekonać Himmlera, aby na bazie obu pułków sformować brygadę kawalerii SS oraz powierzyć mu stanowisko jej dowódcy. W kolejnych tygodniach, w ramach procesu organizowania nowej jednostki, scalono szwadrony broni ciężkiej, które dotąd działały odrębnie w ramach obu pułków, a także przystąpiono do formowania batalionu rozpoznawczego.
Historia Pierwsze operacje 19 lipca 1941 roku oba pułki kawalerii SS otrzymały rozkaz wymarszu z Prus Wschodnich w rejon Baranowicz. Od tego momentu działały już de facto jako brygada pod dowództwem Fegeleina. Potwierdza to m.in. teleks wysłany tego samego dnia ze sztabu KRFSS do Wyższego Dowódcy SS i Policji „Rosja-Środek” (HSSPF „Rußland-Mitte”) SS-Gruppenführera Ericha von dem Bach-Zelewskiego. W dokumencie tym, który informował Bach-Zelewskiego o oddaniu pod jego komendę jednostek kawalerii SS, po raz pierwszy pojawiło się określenie „Brygada Kawalerii SS” (SS-Reiterbrigade).
Swoistym „aktem założycielskim” jednostki był rozkaz Fegeleina z 28 lipca 1941 roku, który powoływał kilku oficerów na stanowiska sztabowe oraz zawierał kolejne decyzje organizacyjne dotyczące związania obu pułków w ramach nowej, większej jednostki taktycznej. W rozkazie tym Felegein wyraził ponadto nadzieję, że brygada, jako pierwsza duża formacja kawalerii Waffen-SS, wykaże się w boju i zdobędzie w ten sposób wysoką reputację w oczach całej niemieckiej armii. Oznajmił jednocześnie:
W tym czasie w szeregach nowo utworzonej brygady służyło 3970 oficerów i żołnierzy. Było wśród nich wielu volksdeutschów z Polski i innych państw. 31 lipca 1941 roku Himmler przeprowadził inspekcję w Baranowiczach, w trakcie której osobiście zatwierdził strukturę organizacyjną brygady. Na początku sierpnia dotychczasowy sztab 1. pułku kawalerii SS przejął funkcję sztabu brygady. Jednakże dopiero 1 września SS-Führungshauptamt (Główny Urząd Dowodzenia SS) formalnie zatwierdził utworzenie Brygady Kawalerii SS. Jednostka ta była określana w niektórych dokumentach mianem „Brygady Jazdy Fegelein”, a także „Brygady Fegelein” lub „Grupy Bojowej Fegelein”.
Tymczasem czołowe pododdziały brygady („awangarda”), które 27–28 lipca dotarły w rejon Słucka i Bobrujska, zostały wykorzystane do zabezpieczenia strategicznie ważnej szosy Brześć – Bobrujsk (tzw. Rollbahn 1). Wraz z innymi oddziałami Wehrmachtu i Ordnungspolizei uczestniczyły w zniszczeniu czterech radzieckich dywizji, które usiłowały w tym miejscu przerwać niemiecki front. W czasie walk w tym rejonie, które przeciągnęły się do początków drugiej dekady sierpnia, pododdziały „awangardy” zameldowały o zabiciu co najmniej 200 czerwonoarmistów i wzięciu 400 jeńców. Straty własne ograniczyły się do jednego zaginionego i ośmiu rannych.
Masakry na bagnach Prypeci
thumb|5 lipca 1941, okolice Orzysza. Heinrich Himmler przeprowadza inspekcję 1. pułku kawalerii SS. Na prawo od niego Hermann Fegelein, a na lewo – szef sztabu KRFSS . Podczas tej inspekcji kawalerzyści SS usłyszeli po raz pierwszy, że ich zadaniem będzie „usunięcie” Żydów z bagien Prypeci. Głównym zadaniem, dla którego Brygadę Kawalerii SS przerzucono na centralny odcinek frontu wschodniego, była pacyfikacja bagien Prypeci. Oficjalnie celem operacji było zabezpieczenie tej swoistej „ziemi niczyjej”, wyminiętej przez prące na wschód armie Wehrmachtu. W rzeczywistości głównym zadaniem okazała się likwidacja zamieszkujących na Polesiu społeczności żydowskich.
Pierwsza faza akcji eksterminacyjnej trwała od 30 lipca do 13 sierpnia 1941 roku i objęła zachodnią część Polesia. Wzięły w niej udział dwie konne grupy bojowe (Reitende Abteilungs), złożone odpowiednio z żołnierzy 1. i 2. pułku kawalerii SS. Nie działały one jako zwarta całość, lecz były podzielone na operujące samodzielnie szwadrony, które maszerując z zachodu na wschód, systematycznie „oczyszczały” miasta i wsie w wyznaczonych im strefach. Do największej masakry doszło w Pińsku, gdzie żołnierze 2. pułku kawalerii SS wspólnie z funkcjonariuszami Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung zamordowali około 7–9 tys. Żydów. Ponadto obie Reitende Abteilungs wymordowały w całości lub częściowo żydowskie społeczności w wielu innych miasteczkach i wsiach Polesia, w tym w Chomsku, Dawidgródku, Hancewiczach, Janowie Poleskim, Łunińcu, Motolu, Pohoście Zahorodzkim i Telechanach. Terror dotknął również ludność nieżydowską. Trudna do ustalenia liczba wsi, które „podejrzewano o wspieranie partyzantów”, została doszczętnie spalona, a ich mieszkańców wypędzono lub wymordowano.
Według datowanego na 13 sierpnia 1941 roku raportu Fegeleina, podczas tej fazy operacji Brygada Kawalerii SS rozstrzelała 13 788 „szabrowników” (w większości Żydów) oraz wzięła 714 jeńców. W rzeczywistości liczba ofiar była zapewne większa. Martin Cüppers oceniał, że podczas pierwszej operacji na błotach poleskich Brygada Kawalerii SS zamordowała około 25 tys. osób, podczas gdy Henning Pieper szacował liczbę Żydów zamordowanych przez podwładnych Fegeleina na około 21,8 tys. O tym, iż operacja była wymierzona wyłącznie w ludność cywilną, świadczyć może fakt, że straty własne brygady ograniczyły się do dwóch zabitych i piętnastu rannych.
Druga faza operacji objęła wschodnią część Polesia i rozpoczęła się 15 sierpnia. Na samym jej początku 2. pułk kawalerii SS stoczył z oddziałami Armii Czerwonej kilkudniowe walki o Turów. Następnie oba pułki kontynuowały marsz na wschód, dopuszczając się analogicznych zbrodni jak podczas pierwszej fazy operacji. O ile jednak wcześniej, po zachodniej stronie dawnej granicy polsko-radzieckiej, Żydzi byli zazwyczaj mordowani jako rzekomi „szabrownicy”, o tyle teraz żydowskie społeczności były eksterminowane pod pretekstem walki z partyzantką. Kawalerzyści SS wspólnie członkami innych niemieckich formacji wzięli m.in. udział w kilkudniowej masakrze w Bobrujsku, w trakcie której zamordowano około 7 tys. Żydów. Przeprowadzali także masowe egzekucje w innych miejscowościach, w tym w Starobinie, Mozyrzu i Petrykowie.
Pacyfikacja bagien Prypeci zakończyła się w połowie września. Według oficjalnego raportu sporządzonego przez Fegeleina, podczas obu faz operacji z rąk kawalerzystów zginęło łącznie 14 178 Żydów, 1001 partyzantów i 699 żołnierzy Armii Czerwonej, podczas gdy straty własne ograniczyły się do 17 zabitych, 3 zaginionych i 36 rannych. W rzeczywistości liczba zamordowanych była zapewne większa i mogła sięgnąć od 24 tys. do 30 tys. osób.
Masakry na bagnach Prypeci są uważane za jeden z przełomowych momentów w historii Zagłady. Brygada Fegeleina była bowiem pierwszą jednostką SS, która otrzymała rozkaz mordowania wszystkich Żydów bez względu na wiek i płeć. Z tego powodu niektórzy historycy są skłonni określać kawalerzystów SS mianem „pionierów Holocaustu”.
Działania przeciwpartyzanckie Pod koniec drugiej fazy pacyfikacji Polesia w strukturze brygady zaszły kolejne zmiany. Sztaby dotychczasowych Reitende Abteilungs przekształcono w sztaby pułkowe. Dwa działające dotąd osobno plutony saperów scalono w jeden szwadron. Do brygady przydzielono pluton łączności ze składu jednego z rozwiązanych pułków piechoty SS oraz kompanię weterynaryjną KRFSS. Ponadto na bazie „awangardy”, która walczyła wcześniej w rejonie Słucka, zorganizowano rowerowy batalion rozpoznawczy (Radfahraufklärungsabteilung, RAA). W jego składzie znalazły się dwa szwadrony kolarzy, dywizjon artylerii przeciwpancernej, pluton sztabowy oraz pluton łączności. Nowa struktura organizacyjna brygady została 6 września 1941 roku oficjalnie zatwierdzona przez SS-Führungshauptamt.
W ostatniej dekadzie września, już po zakończeniu działań na Polesiu, Brygada Kawalerii SS spacyfikowała tereny między Dnieprem a Sożem. Aby objąć operacją możliwie jak największy obszar, zarówno oba pułki kawalerii, jak i RAA, podzielono na plutony i rozlokowano w poszczególnych miejscowościach. Działaniom brygady, które oficjalnie miały charakter przeciwpartyzancki, towarzyszyły liczne egzekucje, w tym o publicznym charakterze. Według oficjalnych meldunków zlikwidowano 352 partyzantów, 16 Żydów oraz 9 działaczy komunistycznych.