Zamek w Szczebrzeszynie – zbudowany w XIV wieku przez króla Kazimierza Wielkiego lub podskarbiego wielkiego koronnego Dymitra z Goraja. Rozbudowany w XVI wieku. Obecnie z zamku pozostały jedynie pozostałości murowanej wieży i wzgórze zamkowe.
Historia Wzgórze zamkowe było dogodnym miejscem kontroli brodu przez rzekę Wieprz, dlatego w czasach państwa Piastów zbudowano gród obronny, którego ślady odnaleziono podczas wykopalisk archeologicznychIrena Kutyłowska, Szczebrzeski gród i okręg grodowy w ziemi chełmskiej, [w:] Sztuka dawnej ziemi chełmskiej i województwa bełskiego, Kraków 1999, s. 1–13, ISBN 83-7052-724-8.. Po oderwaniu od Polski w 1030 roku Bełza przez wielkiego księcia Rusi Kijowskiej Jarosława Mądrego, gród w Szczebrzeszynie stał się warownią strzegącą polskiej granicy. Gród został spalony w 1244 roku przez ruskich książąt Daniela Romanowicza i Wasylka Romanowicza. Początki zamku łączy się z Kazimierzem Wielkim, ponieważ w sierpniu 1352 roku król ten wzmiankował, że przebywa w obozie koło Szczebresinum, będąc w podróży na rokowania z książętami litewskimi. Oznacza to, że warownia mogła już wtedy istnieć i należała do domeny królewskiej, ponieważ w 1379 roku król Ludwik Węgierski nadał Szczebrzeszyn podskarbiemu koronnemu Dymitrowi z GorajaEwa Prusicka – Kołcon, https://zabytek.pl/pl/obiekty/szczebrzeszyn-wzgorze-zamkowe.. Istnieje też możliwość, że Szczebrzeszyn Dymitr z Goraja otrzymał od Władysława Opolczyka w latach 1377–1378. W 1388 roku nadanie to zatwierdził król Władysław II Jagiełło jako nagrodę za powstrzymanie ślubu Jadwigi Andegaweńskiej z Wilhelmem Habsburgiem. Po ślubie z Zygmuntą, córką Prokopa z Goraja, od 1462 roku zamek posiadał wojewoda krakowski Jan Amor Iunior Tarnowski, a po nim jego syn wojewoda sandomierski Jan Amor Tarnowski. W XVI wieku wzmiankowano fortalicium. W 1500 zamek spłonął. W 1507 roku na zamku odbył się sejmik ziemi chełmskiej. W 1516 r. zamek objął Piotr Kmita jako spadek po swojej matce, która była siostrą Jana Amora Tarnowskiego. W 1555 r. dekretem sejmowym zamek i połowę dóbr objęli bracia Andrzej II i Stanisław Górkowie z Wielkopolski jako prawnukowie Elżbiety Kurozwęckiej z TarnowskichJanicka Katarzyna, https://bip.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0022/444244/Janicka-Katarzyna-rozprawa-doktorska_Tom-1-11.04.2023.pdf.. W 1557 roku majątek podzielono i zamek objął Andrzej II Górka. W 1583 roku zamek spaliła okoliczna szlachta, która sprzeciwiała się lennym prawom sądowym, jakie mieli nad nimi Górkowie. W latach 1588–1590 na zamku, z rozkazu hetmana Jana Zamoyskiego, zmuszony był mieszkać Stanisław Górka, co było karą za to, że w bitwie pod Byczyną walczył po stronie Maksymiliana III Habsburga. W 1593 r. od spadkobierców Górków odkupił zamek hetman Jan Zamoyski, który wcielił go wraz z okolicznymi dobrami do Ordynacji Zamojskiej. Zamoyscy byli właścicielami zamku do 1772 roku. W XVII i XVIII wieku w wieży zamkowej odbywały się sądy i mieściło się więzienie dla szlachty.
W 2017 roku radni w głosowaniu wyrazili zgodę na zakup przez Gminę Szczebrzeszyn wzgórza zamkowego od rodziny Wesołowskich, co zrealizowano w styczniu 2018 roku. W latach 2022–2023 za kwotę około 3,1 mln zł zbudowano w miejscu wieży zamkowej platformę widokową. Architektura Głównym budynkiem zamku była kamienna, czworoboczna wieża o trzech kondygnacjach z renesansową dekoracją i boniowanymi narożami, którą dawniej otaczały drewniane zabudowania gospodarcze oraz palisadaJ. Radzik, Z. Bednarczyk, Szczebrzeszyn-Zamczysko. Inwentaryzacja Archeologiczno-Konserwatorska, wykonana w Pracowni Projektowej Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków w Zamościu (maszynopis), Zamość 1981.I. Kutyłowska, Castrum w Szczebrzeszynie koło Zamościa, [w:] Archaeologia Historia Polona, tom 3, 1996, s. 186, 187.. Była to budowla o wymiarach 7,6 × 10,4 m. Około 1500 roku wieża została strawiona przez pożar, a jej odbudowy podjął się w 3 ćw. XVI wieku Andrzej II Górka. We wnętrzach stanęły wówczas renesansowe piece, otwory okienne zostały przeszklone i położono nowy dach. Na terenie zamku, oprócz wieży, znajdowały się murowane, sklepione piwnice oraz murowany, parterowy budynek (widoczny na litografii Adama Lerue z 1857 roku). W dolnej części wieża była zbudowana z kamiennej opoki, a w górnej z cegieł. Przy południowej ścianie wieży odkryto mury pomieszczenia o wymiarach ok. 2 × 3 m, przewiązane z istniejącym obiektem wieży i będącego przypuszczalnie pozostałością klatki schodowej. W latach 1978–1979 podczas wykopalisk archeologicznych odkryto w pobliżu wieży fragmenty muru o grubości 80 cm, wzniesionego z łączonych zaprawą wapiennych, ociosanych bloków, zbudowanego przypuszczalnie w XIV wieku.
Galeria
Zobacz też
Przypisy
Bibliografia Kutyłowska Irena, Castrum w Szczebrzeszynie koło Zamościa, „Archaeologia Historica Polona” 1996, t. 3, s. 183–207. Hoczyk-Siwkowa S., Kutyłowska I., Szczebrzeszyn, woj. zamojskie, „Informator Archeologiczny” 1982, Badania rok 1981, s. 257.
Linki zewnętrzne https://zabytek.pl/pl/obiekty/szczebrzeszyn-wzgorze-zamkowe https://zamkomania.pl/szczebrzeszyn.php
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo lubelskie) Kategoria:Zamki w województwie lubelskim Kategoria:Ruiny zamków w Polsce Kategoria:Zamki Lubelszczyzny Kategoria:Zamki i pałace Zamoyskich herbu Jelita