1. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Lublinie (1WSzKzP SPZOZ w Lublinie) – publiczny szpital ogólnopolski, założony i nadzorowany przez Ministra Obrony Narodowej. Jego główna siedziba znajduje się przy alejach Racławickich w Lublinie, gdzie szpital ten funkcjonuje od końca lipca 1944. Kierownikiem szpitala jest Komendant Szpitala Klinicznego.
Szpital udziela świadczeń zdrowotnych i promuje zdrowie. Ponadto może prowadzić działalność dydaktyczną, szkoleniową, badania naukowe, badania kliniczne i prace badawczo-rozwojowe. Jest to także szpital klinicznyUstawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 991 z późn. zm.). rozdział 4 (art. 89–92).. Bierze udział w kształceniu studentów kierunków medycznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Akademii Nauk Społecznych i Medycznych w Lublinie, Akademii Nauk Stosowanych Wincentego Pola w Lublinie, Lubelskiej Akademii WSEI oraz Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie. Jest też szpitalem wiodącym dla II Rejonu Zabezpieczenia Medycznego WojskRozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 października 2023 r. w sprawie przygotowania i wykorzystania podmiotów leczniczych na potrzeby obronne państwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2482).. Współpracuje z 3. Szpitalem Polowym w Lublinie.
Charakterystyka Szpital należy do tzw. sieci szpitali (systemu podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej), gdzie został zakwalifikowany do grupy 6 – szpitali ogólnopolskich. W głównym budynku przy al. Racławickich 23 dysponuje 211 łóżkami. Ma oddziały: anestezjologii i intensywnej terapii, chorób wewnętrznych, chirurgii ogólnej i małoinwazyjnej, chirurgii onkologicznej, chirurgii urazowo ortopedycznej, gastroenterologii, neurochirurgii, otolaryngologii, neurologii, udarowy, okulistyki, rehabilitacji oraz urologii ogólnej i onkologicznej. Ponadto funkcjonują kliniki uniwersyteckie: ginekologii i endokrynologii z oddziałem ginekologii oraz klinika i oddział kardiologii. Szpital dysponuje blokiem operacyjnym (8 sal), zakładem diagnostyki obrazowej, centralną pracownią endoskopową, zakładem analityki lekarskiej z punktem pobrań, pracownią patomorfologii oraz centralną sterylizatornią. W izbie przyjęć udzielana jest pierwsza pomoc, diagnozowanie chorych zgłaszających się w stanach zagrożenia zdrowia lub życia oraz przyjmowanie chorych do oddziałów szpitalnych planowo lub w stanach nagłego zagrożenia zdrowia lub życia. Od 2020 przy szpitalu funkcjonuje lądowisko wyniesione dla śmigłowców sanitarnych – 1 WSzKzP SP ZOZ w Lublinie.
Przy szpitalu w Lublinie funkcjonuje poliklinika, udzielając świadczeń w ramach podstawowej opieki zdrowotnej (lekarz rodzinny i pediatra, punkt szczepień) oraz ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (paradnie chirurgiczna, stomatologiczna, endokrynologiczna, dermatologiczna, gastroenterologiczna, ginekologiczna, kardiologiczna, neurologiczna, otolaryngologiczna, okulistyczna, neurochirurgiczna, diabetologiczna, urologiczna, psychiatryczna, urazowo-ortopedyczna). Ponadto w przy ul. Skłodowskiej zlokalizowane jest centrum rehabilitacji.
Historia szpitala wojskowego w Lublinie Szpitalnictwo wojskowe w Lublinie przed II wojną światową Historia szpitalnictwa wojskowego w Lublinie sięga okresu I Rzeczypospolitej. Wtedy to w mieście zaczęły przebywać na stałe regularne jednostki wojskowe i powstał garnizon Lublin. Od 1789 decyzją Komisji Wojskowej Obojga Narodów dyslokowano okresowo pododdziały jednostek z Dywizji Małopolskiej (z regimentu Czapskiego, regimentu Buławy Wielkiej Koronnej, pojedyncze chorągwie brygad narodowych kawalerii) i Dywizji Wielkopolskiej (z regimentu Królowej). W tamtym czasie w Lublinie funkcjonował lazaret wojskowy służący tym jednostkomCholewiński Ł. Garnizon wojskowy w Lublinie w latach 1788–1792 Przegląd Wojskowo-Historyczny 2021; XXII (LXXIII) (1 (275)): 11–34; DOI: 10.32089/WBH.PHW.2021.1(275).0001.. Prawdopodobnie szpitalem na potrzeby obronne był także zakonny szpital bonifratrów przy nieistniejącym kościele i klasztorze (1654–1818) ówcześnie zlokalizowanym na obecnym placu Litewskim. Wskazują na to wyniki badań archeologiczno-antropologicznych przyklasztornego cmentarzaW. Kozak-Zychman, A. Szarlip-Myśliwiec, Ludność pochowana na nowożytnym cmentarzu (XVII–XVIIIw.) przy kościele ojców bonifratrów w Lublinie, [w:] Lublin. Historia dzielnic w 700. rocznicę lokacji miasta, red. J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc, Lublin 2017, s. 32–54..
W roku 1809 wojska Księstwa Warszawskiego z księciem Józefem Poniatowskim wyzwoliły Lublin z rąk austriackich. Wojsko zajęło część obiektów zakonnych i prywatnych, które służyły jako koszary i lazarety. Pałac Tarłów przy ul. Narutowicza 2 był wykorzystywany jako lazaret aż do powstania listopadowego. Kompleks klasztorny Sióstr Wizytek (obecnie Centrum Kultury), był lazaretem w okresie wojen napoleońskich, później koszarami, a od powstania listopadowego ponownie stał się częściowo szpitalem wojskowym. Obiekt ten wykorzystywany był w tym celu aż do czasów II Rzeczypospolitej. W okresach wojen i zrywów niepodległościowych, jako lazarety przejściowo służyły inne lubelskie budynki, np. oficyny popijarskie (obecna siedziba Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego) czy zabudowania klasztorne Karmelitów w okolicy Czwartku (późniejszy Szpital Jana Bożego w Lublinie)Skarbek J. Organizacja wojskowej służby zdrowia w województwie lubelskim w roku 1830/31 Roczniki humanistyczne Tom XIX. zeszyt 2, 1971. s. 193–203.. W latach 1921–1939 Lublin był siedzibą w dowództwa Okręgu Korpusu Nr II i właśnie przy ul. Peowiaków 12 (kompleks powizytkowski) funkcjonowała filia 2 Szpitala Okręgowego w Chełmie.
Collegium Bobolanum i Reserve Lazarett I Lublin „Kloster” W latach 1922–1926 w reprezentacyjnej osi alei Racławickich ze składek społeczeństwa wybudowano na potrzeby Towarzystwa Jezusowego – gmach zakonnego studium teologicznego, a od 1932 Wydziału Teologicznego świętego Andrzeja Boboli Collegium Bobolanum. Budynek zaprojektowany został przez lubelskiego architekta Ignacego Kędzierskiego. Była to w przedwojennym Lublinie jedna z trzech, poza Katolickim Uniwersytetem Lubelskim oraz Jeszywas Chachmej Lublin, uczelnia wyższa – funkcjonowała tam do 1939. Podczas kampanii wrześniowej w budynku Collegium Bobolanum zorganizowano 201 szpital wojenny, a w czasie obrony miasta (16–18 września) budynki Wydziału służyły jako punkty opatrunkowe i oporuHanc E. (red.) W hołdzie patronom z myślą o przyszłości Wydawnictwo OLECH, Lublin 2012, ISBN 978-83-63394-06-6.. Wydarzenia te zostały upamiętnione tablicą pamiątkową (1989) oraz rzeźbą plenerową Koziołki Lubelskie (2024).
Po zajęciu przez Niemców Lublina okupanci zorganizowali w budynkach Collegium Bobolanum lazaret chirurgiczny jednego z siedmiu szpitali wojskowych w LublinieKrzyżanowski „Szpic” J.R. U Szarugi Wydawnictwo Wydawnictwo Norbertinum, Lublin 1995; ISBN 83-851-3163-9.: Reserve Lazarett I Lublin „Kloster” (Reserve Kreiglazarett Lublin), który służyły na potrzeby wojsk niemieckich. Collegium Bobolanum już nie wróciło do Lublina – przeniesiono je do Warszawy, przy ul. Rakowieckiej i stało się częścią Akademii Katolickiej.
Szpital wojskowy przy alejach Racławickich 24 lipca 1944, po wyzwoleniu miasta, budynki szpitalne przy alejach Racławickich zostały zajęte przez 2 Polowy Szpital Chirurgiczny (polecenie Szefa Służby Zdrowia I Armii Wojska Polskiego płk. Michała Moguczego). Już na początku sierpnia 1944 umieszczano tam 62 Szpital Ewakuacyjny (kolejni komendanci: mjr lek. L. Przysuski, mjr lek. Mironow oraz kpt. lek Zofia Trawińska). Zmiana położenia frontu spowodowała, że szpital ten pozostał w Lublinie tylko do końca lutego 1945, a jego miejsce w marcu zajął 66 Szpital Ewakuacyjny (komendant: mjr lek. Leszek Kryska), który szybko przekształcono w stacjonarną placówkę: 2 Szpital Okręgowy (od 1948: 7 Szpital Okręgowy). W połowie 1949 wraz z likwidacją VII Okręgu Wojskowego, szpital przekształcono na lecznicę garnizonową, przy której funkcjonowało laboratorium sanitarnohigieniczneKędzierski Z., Witczak W. 71 lat 1 Wojskowego Szpitala Klinicznego w Lublinie 1944–2015, Wydawnictwo POLIHYMNIA, Lublin 2015, ISBN 978-83-7847-282-7..
W 1949 za zgodą władz wojskowych podpisano umowę z Wydziałem Lekarskim Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i na bazie oddziałów szpitalnych powstały oddziały kliniczne Wydziału. Dało to możliwość przyjmowania pacjentów cywilnych, a obecność pracowników naukowo-dydaktycznych Uniwersytetu (od 1950 Akademii Lekarskiej, a później Akademii Medycznej w Lublinie) pozwoliła na rozwój kadry medycznej szpitala i postęp w zakresie nowych metod diagnostyki i leczenia. W 1950 szpital przemianowano na 101 Wojskowy Szpital Rejonowy z 600 łóżkami.
W 1963 powstał Punkt Krwiodawstwa. Współpraca z uczelnią medyczną trwała do wybudowania w 1964 Państwowego Szpitala Klinicznego nr 4 w Lublinie. Kliniki sukcesywnie opuszczały mury szpitala wojskowego. W sierpniu 1964 szpital przemianowano na 1 Wojskowy Szpital Okręgowy z bazą 300 łóżek. W lipcu 1978 za uzyskanie bardzo dobrych wyników Szpital został wyróżniony w rozkazie Ministra Obrony Narodowej. W maju 1981 ponownie zmieniono etat i nazwę szpitala na 1 Szpital Wojskowy z Przychodnią.
W 1985 r. dobudowano skrzydło zachodnie między innymi z przeznaczeniem na oddział obserwacyjno-zakaźny. 1 stycznia 1999 szpitalowi nadano staus samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnejZarządzenie Nr 43/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 7 października 1998 r. (Dziennik Rozkazów MON, 1998. poz. 97, z późn. zm.).. W tym okresie szpital wraz redukcją etatów Sił Zbrojnych RP utracił wielu doświadczonych oficerów lekarzy, zmienił profil z typowo wojskowego na publiczny otwarty na mieszkańców miasta i regionu. W roku 2005 ze struktury szpitala wyłączono stację krwiodawstwa, która jako terenowa stacja stała się częścią Wojskowego Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Warszawie. Dużym wydarzeniem podsumowującym czas rozwoju i ponowne nawiązanie współpracy akademickiej było nadanie nowej nazwy – od 2011 jest to 1. Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką SPZOZZarządzenie Ministra Obrony Narodowej Nr 54 z dnia 9 grudnia 2011 r. (Dz. Urz. MON Nr 24, poz. 361).. W 1990 w szpitalu odtworzono kaplicę szpitalną pw. Matki Bożej Bolesnej. W 2018 r. podporządkowano mu filię w Ełku (zlikwidowany 108 Szpital Wojskowy z Przychodnią SPZOZ z siedzibą w Ełku)Zarządzenie Nr 11/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 21 czerwca 2017 r. w sprawie likwidacji 108 Szpitala Wojskowego z Przychodnią Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w Ełku (Dz. Urz. MON z 2017 r. poz. 122 z późn. zm.).. Od 1 stycznia 2026 r. filia ponownie stała się samodzielnym podmiotem leczniczym: 118 Szpitalem Wojskowym z Przychodnią SPZOZ w EłkuZarządzenie Nr 24/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 września 2025 r. w sprawie utworzenia 118 Szpitala Wojskowego z Przychodnią Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w Ełku.
W roku 2019 oddano do użytku dużą inwestycję nowego budynku od strony północnej połączonego łącznikiem ze starą częścią szpitala. Nowy obiekt (skrzydło "C") posiada na dachu lądowisko wyniesione dla śmigłowców oraz ważne elementy m.in. blok operacyjny, oddział intensywnej terapii, centralną sterylizatornię, laboratorium oraz izbę przyjęć.
thumb|center|400px|Lądowanie śmigłowca SAR SZ RP
Natomiast w 2025 r. zakończono nadbudowę budynku głównego szpitala z przeznaczeniem dla oddziałów kardiologii i neurochirurgii. Inwestycja prowadzona pod nadzorem konserwatora zabytków pozwoliła na zachowanie historycznej bryły budynku oraz odtworzenie detali architektonicznych.
Od roku 2024 na bazie szpitalnego ośrodka badań klinicznych powstało Centrum Wsparcia Badań Klinicznych, działające w ramach ogólnopolskiej Polskiej Sieci Badań Klinicznych utworzonej przez Agencję Badań Medycznych.
Odznaki pamiątkowa i rozpoznawcza