Jerzy Tadeusz Puchalski (ur. 5 sierpnia 1947 w Warszawie) – polski botanik, naukowiec oraz działacz na rzecz ochrony flory polskiej i różnorodności świata roślin.
Główne obszary zainteresowań badawczych: ochrona i ocena różnorodności biologicznej, molekularna taksonomia i biosystematyka roślin, genetyka populacyjna i ochrona ex situ różnorodności genetycznej roślin zagrożonych, biologia przechowywania nasion i banki nasion, kriokonserwacja nasion i tkanek roślin użytkowych i dziko rosnących, fizjologia roślin ozdobnych, zachowanie zasobów genowych roślin uprawnych (ogrodniczych i rolniczych), projektowanie i utrzymywanie ogrodów botanicznych oraz ich znaczenie dla ochrony różnorodności biologicznej.
Życiorys W latach 1965–1970 Jerzy Puchalski kształcił się w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie na Wydziale Technologii Żywności, zdobywając tytuł magistra inżyniera technologii żywności. Po ukończeniu studiów, od 1 lipca 1970 roku, dołączył do Pracowni Zasobów Genowych Roślin Uprawnych w Zakładzie Genetyki Roślin PAN. Głównym celem pracowni było stworzenie fundamentów dla nowej instytucji naukowej – Ogrodu Botanicznego w Powsinie, tworzonego przez Polską Akademię Nauk. W toku lat 70., w ramach swoich zadań, Jerzy Puchalski prowadził badania nad izoenzymami w taksonomii gatunków i odmian żyta Secale. W 1974 został przeniesiony służbowo do nowo powstałego Ogrodu Botanicznego PAN, gdzie został kierownikiem Pracowni Taksonomii Eksperymentalnej. Jego praca skupiała się na badaniach biochemicznych, fizjologicznych i anatomicznych roślin. Ponadto pełnił rolę sekretarza Rady Naukowej Ogrodu Botanicznego PAN, powołanej w 1975 roku. W 1977 roku podjął 18-miesięczny staż naukowy na Uniwersytecie Cornella w USA, skupiając się na badaniach taksonomicznych i filogenetycznych gatunków roślin warzywnych z rodzaju ogórek Cucumis i dynia Cucurbita. Po powrocie zaangażował się w prace organizacyjne związane z rozwojem Ogrodu Botanicznego PAN. W latach 1978–1981 stał na czele Pracowni Taksonomii Eksperymentalnej, później przekształconej w Pracownię Taksonomii i Struktury Roślin.
Stopień doktora nauk przyrodniczych uzyskał w 1982 roku na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Również w 1982 roku Polska Akademia Nauk powierzyła mu funkcję zastępcy dyrektora ds. naukowych Ogrodu Botanicznego PAN, którą piastował przez kolejne 7 lat. Jego okres sprawowania tej funkcji zaznaczył się rozwojem działalności badawczej, w tym wprowadzeniem nowych kierunków jak biofizyka, genetyka czy kultury tkankowe. Działalność badawcza była finansowana z różnych programów PAN. W latach 1980–2015 kierował ośmioma projektami finansowanymi przez Departament Rolnictwa USA, szczególnie współpracując z Narodowym Centrum Zachowania Zasobów Genowych Roślin w Fort Collins w Kolorado. Owocem tych prac było stworzenie wspólnej polsko-amerykańskiej kolekcji zasobów genowych Secale, uznawanej za wiodącą kolekcję tej rośliny na świecie. W marcu 1989 roku, po śmierci dotychczasowego dyrektora Ogrodu Botanicznego PAN prof. Bogusława Molskiego, Jerzy Puchalski pełnił obowiązki dyrektora tej placówki naukowej do czerwca 1990 roku. W tym czasie dokonał gruntownej restrukturyzacji Ogrodu i doprowadził do jego otwarcia dla publiczności. Następnie, w wyniku konkursu, od lipca 1990 roku objął stanowisko dyrektora tej placówki naukowej, kontynuując jej rozwój i rozbudowę.
W 1994 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk rolniczych na Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie. Do końca lutego 2017 roku pełnił funkcję dyrektora Ogrodu Botanicznego PAN, jednocześnie kierując Zakładem Oceny i Ochrony Różnorodności Roślin. Był liderem licznych projektów konserwacyjnych dotyczących ochrony zagrożonych gatunków roślin. Za jego inicjatywą powstał kriogeniczny bank nasion flory Polski, stanowiący podstawę dla realizacji projektów Unii Europejskiej. Brał udział w projektach ENSCONET, nadzorując główną grupę badawczą „Seed Curation”, oraz innych projektach konserwatorskich nad ochroną ex situ zagrożonych i rzadkich gatunków flory.
W 2009 roku otrzymał tytuł profesora nauk rolniczych.
Był wybierany do wielu organizacji międzynarodowych i krajowych, pełniąc funkcję eksperta i przewodniczącego różnych instytucji związanych z ochroną środowiska i zachowaniem różnorodności biologicznej. W latach 1993–2007 był członkiem dwóch grup eksperckich Rady Europy związanych z ochroną flory europejskiej. W tzw. Grupie Ekspertów ds. Roślin Konwencji Berneńskiej w latach 2001–2007 pełnił funkcję przewodniczącego. Od 2004 roku był powoływany jako ekspert ds. konwencji o różnorodności biologicznej w agendzie ONZ ds. działań w zakresie ochrony środowiska i stałego monitorowania jego stanu na świecie – pod nazwą Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (United Nations Environment Programme, UNEP).
Przebieg pracy zawodowej Zakład/Instytut Genetyki Roślin PAN w Poznaniu, Pracownia Zasobów Genowych Roślin Uprawnych w Skierniewicach (1.07.1970 – 30.06.1974) na stanowiskach asystent, następnie starszy asystent. Ogród Botaniczny PAN w Warszawie (od 1.07.1974), potem Ogród Botaniczny – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej PAN w Warszawie, obecnie PAN Ogród Botaniczny – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie na stanowiskach: starszy asystent (1974–1982) adiunkt (1982–1994) docent (1995–2009) profesor (mianowany) (2009–2010) profesor zwyczajny (mianowany) (2010–2017) ekspert merytoryczny projektu FlorIntegral (2018–2020) oraz w funkcjach: kierownik Pracowni Taksonomii Eksperymentalnej Roślin (1975–1982) zastępca dyrektora ds. naukowych (1.11.1982–31.03.1989) p.o. dyrektor (1.04.1989–31.12.1990) i (1.07.2016–28.02.2017) dyrektor (1.01.1991–30.06.2016) kierownik Zakładu Oceny i Ochrony Różnorodności Roślin (1.07.1999-31.12.2017).
Członkostwo i funkcje Organizacje międzynarodowe: European Botanic Gardens Consortium of EU – członek i reprezentant Polski (2003–2019) – International Advisory Council (pełniące rolę Światowej Rady Ogrodów Botanicznych) – członek (od 2004–2016) ENSCONET Consortium (Konsorcjum Europejskiej Sieci Banków Nasion Flory Naturalnej) – członek Rady Dyrektorów (2009–2019). International Dendrology Society – członek honorowy (od 2009 r.) Council of Europe, Group of Experts on Biodiversity and Biosubsistence – członek (1993–1994) Council of Europe, Bern Convention Group of Experts on European Flora Conservation – członek (od 1994 roku), wiceprzewodniczący (1999–2001) przewodniczący (2001–2007).
Rady naukowe i inne organizacje krajowe: Rada Naukowa Instytutu Dendrologii PAN w Kórniku – członek przez 5 kadencji (1996–2018) Rada Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu – członek przez 5 kadencji (1994–2020) Rada Naukowa Instytutu Ochrony Środowiska w Warszawie – członek przez 4 kadencje (2000–2015) Rada Naukowa Śląskiego Ogrodu Botanicznego – członek i przewodniczący (od 2006 r.) Rada Naukowa PAN Ogrodu Botanicznego – CZRB w Powsinie – członek (od 1975, obecnie w kadencji 2023–2026); przewodniczący (2019–2022) Rada Ogrodu Botanicznego w Kielcach – wiceprzewodniczący (od 2016 r.) Rada Naukowa Leśnego Banku Genów w Kostrzycy – członek (od 2007–2019); członek honorowy (od 2019) Rada Naukowa Ogrodu Zoologicznego w Warszawie – członek (od 2009 r.) Rada ds. Ochrony Roślinnych Zasobów Genowych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin – członek (od 1996–2019) Rada Ogrodów Botanicznych i Arboretów w Polsce – wiceprzewodniczący (2010–2011), wiceprezes Zarządu (2011–2019), członek honorowy (od 2019), członek (od 1989 r.); zastępca przewodniczącego (1992–1996); przewodniczący (1996–2010) Śląski Ogród Botaniczny-Związek Stowarzyszeń – członek Prezydium Rady (2002–2017) Komisja Kolekcji i Zbiorów Przyrodniczych przy Wydziale II Nauk Biologicznych PAN – członek Prezydium (od 1998 r.) Zespół Integracyjno-Ekspercki Nauk Biologii Roślin powołany przez Prezesa Polskiej Akademii Nauk (członek od 2009 r.) Państwowy Zespół Monitoringu Środowiska przy Ministrze Ochrony Środowiska i Leśnictwa – członek (w latach 1990–1995) Narodowy Komitet Sterujący „Krajowej strategii ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej” w Ministerstwie Środowiska – członek (od 2006 roku). Fundacja „Homo et Planta” – członek Prezydium Rady Fundacji (1992–2012) Zespół powołany przez Prezesa PAN ds. ustalenia warunków przystąpienia Polskiej Akademii Nauk do Konsorcjum tworzącego Narodowe Muzeum Przyrodnicze (od 2017) Zespół Doradczy ds. Stacji Naukowej w Mikołajkach powołany przez Dyrektora Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN (od 2017) Komisja ds. Oceny Działalności PAN Muzeum Ziemi powołana przez Prezesa Polskiej Akademii Nauk (2019) Komisja Prezydenta m. st. Warszawy do oceny wyników konkursów “Warszawa w Kwiatach i Zieleni” (2018 i 2019).
Komitety naukowe PAN: Komitet Botaniki PAN – członek (1996–2015) Komitet Fizjologii, Genetyki i Hodowli Roślin PAN – członek (2011–2015).
Czasopisma: „Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów” (rocznik Polskiego Towarzystwa Botanicznego) – redaktor naczelny (1992–2007), członek Rady Redakcyjnej „Journal of Fruit and Ornamental Plant Research” (czasopismo naukowe Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach) – członek Rady Redakcyjnej (od 2002 r.) „Folia Oecologica” (czasopismo Słowackiej Akademii Nauk) – członek Rady Redakcyjnej (od 2003 r.) „Prace Ogrodu Botanicznego PAN, Seria: Monografie i Rozprawy” (nieregularne) – zastępca redaktora naczelnego (od 1990 roku) „Monographs of Botanical Gardens” – zastępca redaktora naczelnego (od 2007 roku) „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” – członek Rady Redakcyjnej (2004–2010) „Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych” – członek Komitetu Redakcyjnego czterech tomów.
Staże naukowe Odbył następujące staże: Cornell University, New York State Agricultural Experiment Station, Department of Seed and Vegetable Sciences, Geneva, New York, USA, stypendium Fundacji im. M. Jurzykowskiego (1977–1978) Uniwersytet Complutence i Uniwersytet Politechniczny w Madrycie, Hiszpania (1982), stypendium Consejo Superior de Investigaciones Cientificas Rolniczo-Chemiczny Instytut Badawczy w Linzu, Austria, stypendium Austriackiej Akademii Nauk (1983) Centrum Badań Rolniczych w Jokioinen, Finlandia, stypendium Akademii Finlandii (1985) Uniwersytet Rolniczy w Umėa, Szwecja, stypendium Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk (1988) Ogród Botaniczny Jerozolimskiego i Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie, Izrael (1994), stypendium Izraelskiej Akademii Nauk i Humanistyki National Botanical Institute, Kirstenbosch, RPA (1995), stypendium Foundation for Research Development of Republic of South Africa National Institute of Botany, Luckow, India (1999), stypendium Indian Council of Scientific and Industrial Research The National Research Institute of Forestry, Taipei (Republika Chińska – Tajwan) (2000), stypendium Chinese Academy of Science (Taipei) Osaka Prefecture University, College of Integrated Arts and Sciences, Sakai (Japonia) (2001) stypendium Japanese Society for Promotion of Science.
Działalność naukowa i osiągnięcia W swojej karierze naukowej specjalizował się w taksonomii, filogenezie roślin, ochronie różnorodności biologicznej i zasobach genetycznych roślin. Jego osiągnięcia objęły nie tylko badania nad różnorodnością gatunków flory, ale również pracę nad konserwacją zagrożonych gatunków i zbiorów genetycznych roślin. Był pionierem w tworzeniu kolekcji zasobów genowych Secale oraz zaangażował się w utworzenie kriogenicznego banku nasion flory Polski. Jest autorem wielu prac naukowych z zakresu botaniki, a także inicjatorem licznych innowacyjnych projektów mających na celu ochronę zagrożonych gatunków roślin. Prowadził badania nad zasobami genetycznymi żyta oraz prace nad utworzeniem banku genów i kriokonserwacji roślin oraz nasion.
Osiągnięcia