Kasztelanka – obraz Jana Matejki, namalowany w 1876 roku, zaginiony podczas II wojny światowej. Jego oryginalną kompozycję, kolorystykę oraz kształt uszkodzonego płótna znamy z zachowanej i przechowywanej w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie kopii, wykonanej przez Marię Lipkowską. Obraz przedstawia Stanisławę Serafińską (1846-1924) – córkę Joanny z Giebułtowskich i Leona Serafińskiego, siostrzenicę Teodory MatejkowejH. Blak, B. Małkiewicz, E. Wojtałowa, Nowoczesne malarstwo polskie. Katalog zbiorów. Cz. 1, Malarstwo polskie XIX wieku, Kraków, 2001, s. 451..
Historia Obraz został namalowany w krakowskiej pracowni domowej Jana Matejki, o czym wspomina w swoich wspomnieniach Stanisława Serafińska, przedstawiona na obrazieS. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków 1958, s. 425.. Artysta stworzył Kasztelankę od marca do lipca 1876 rokuS. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków 1958, s. 415-429.. Dzieło przyczyniło się do wybuchu zazdrości ze strony żony artysty, która w przypływie gniewu, zniszczyła swój portret w stroju ślubnym oraz nakazała to samo uczynić mężowi z portretem Kasztelanki. Matejko obciął wówczas naroża obrazu, mówiąc żonie, że to jedyne zachowane fragmenty płótna, które sam spalił. Zazdrość Teodory o siostrzenicę stała się powodem zerwania kontaktów z SerafińskimiS. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków 1958, s. 427-429..
Oryginał dzieła był własnością rodziny Serafińskich, a później Tarnowskich, przechowywano go w Krakowie. Zaginął w czasie II wojny światowej. Kopia znajdująca się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie namalowana została w 1934 roku przez Marię Lipkowską, z zachowaniem kształtu oryginalnego, uszkodzonego płótna.
Opis
Bezpośrednio za figurą Kasztelanki zawieszona jest makata w kolorze ciemnej zieleni z granatowymi uzupełnieniami, zdobiona organicznymi wzorami. Po lewej stronie za dziewczyną widoczne są kwitnące na różowo oleandry, częściowo wyłaniające się również powyżej, zza makaty. W oddali, za drzewami, na tle błękitnego, pokrytego chmurami nieba widoczny jest dwuwieżowy zamek. Odznacza się blankowanymi murami, niższą wieżę zwieńczono cebulastą kopułą, drugą zaś okryto dachem stożkowym. W tym przedstawieniu rozpoznać można schemat wiśnickiego zamku, co miało stanowić odniesienie do związków portretowanej z Wiśniczem, w którym rodzina Serafińskich posiadała dom letniS. Serafińska, Jan Matejko. Wspomnienia rodzinne, Kraków 1958, s. 424..
Klasyfikacja na tle twórczości portretowej Jana Matejki Portrety Jana Matejki można podzielić na wcześniejsze – intymno-realistyczne, formalnie oszczędne w środkach, monochromatyczne, przedstawiające przeważnie mieszczan, czy też reprezentantów drobnej szlachty (np. Mauriziów, Serafińskiego, Dobrzańskiego) – oraz z fazy późniejszej – wyraźnie reprezentacyjne, z tendencją do monumentalizacjiT. Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764-1939, t. II, Wrocław 1960, s. 58–59.. Te drugie – zazwyczaj wielobarwne, bogate w detale, o dekoracyjnych tłach złożonych z draperii, makat, wszelakich antykwarycznych rekwizytów wyobrażały przeważnie przedstawicieli rodów magnackich, a jeśli i mieszczanki, czy mieszczan, to ucharakteryzowanych na senatorów, panów feudalnych, damy dworu. Do tego rodzaju przedstawień należy m.in. Kasztelanka – portret Stanisławy Serafińskiej. Wizerunki malowane w późniejszej fazie łączy wysoki stopień ozdobności z siłą wyrazu psychicznego, jakim obdarzył artysta swoich modeli. Indywidualność portretowanej postaci podporządkowywał Matejko swej subiektywnej wizji twórczej.
Przypisy
Kategoria:Obrazy Jana Matejki Kategoria:Obrazy w Muzeum Narodowym w Krakowie