Vittore Carpaccio, właściwie Vittore di Pietro Scarpazza (ur. prawdopodobnie między 1460 a 1465 w Wenecji, zm. przed 26 czerwca 1526, być może w Wenecji lub Koprze) – włoski malarz renesansowy, jeden z najważniejszych przedstawicieli szkoły weneckiej przełomu XV i XVI wieku. Specjalizował się w wielkoformatowych obrazach narracyjnych, przedstawieniach religijnych i portretach. Jego rozbudowane cykle malarskie łączyły historie świętych z realistycznymi przedstawieniami architektury, strojów, ceremoniału i życia codziennego Republiki Weneckiej.
Do najbardziej znanych dzieł Carpaccia należą dziewięcioobrazowy cykl poświęcony św. Urszuli, obrazy wykonane dla Scuola di San Giorgio degli Schiavoni, Cud Krzyża Świętego na moście Rialto, Weneckie damy, Polowanie na lagunie, Młody rycerz w pejzażu oraz późne obrazy ołtarzowe przeznaczone dla kościołów na Istrii. Znaczna część jego monumentalnych cykli została rozproszona lub zaginęła, jednak zespoły zachowane w Wenecji należą do podstawowych źródeł ikonograficznych dotyczących wyglądu miasta u schyłku XV wieku.
Życiorys Pochodzenie i początki działalności Carpaccio był synem Pietra Scarpazzy, kupca zajmującego się handlem skórami. W dokumentach jego nazwisko pojawiało się w formach Scarpazza, Scarpazo i Carpathius. Przyjęta później forma „Carpaccio” wynikała z łacińskiego zapisu nazwiska, którym artysta posługiwał się w sygnaturach. Dokładna data jego urodzenia nie jest znana; w literaturze najczęściej umieszcza się ją między 1455 a 1465 rokiem, prawdopodobnie około 1460–1465.
Nie zachowały się dokumenty potwierdzające jego naukę w konkretnym warsztacie. Wczesne dzieła wykazują oddziaływanie malarstwa Gentilego Belliniego, Giovanniego Belliniego, i Antonella da Messiny. Znaczenie dla ukształtowania jego stylu miały również malarstwo niderlandzkie i grafika północnoeuropejska, docierające do Wenecji dzięki kontaktom handlowym miasta.
Najstarszym znanym datowanym dziełem artysty jest Przybycie pielgrzymów do Kolonii z 1490 roku, stanowiące część cyklu św. Urszuli. Do wcześniejszego etapu twórczości zalicza się również Polowanie na lagunie oraz Weneckie damy, które pierwotnie stanowiły części wspólnego zespołu dekoracyjnego, prawdopodobnie skrzydła drzwiowego lub okiennicy.
Cykl św. Urszuli Pierwszym wielkim zamówieniem Carpaccia był cykl obrazów przeznaczony dla Scuola di Sant’Orsola, bractwa działającego przy bazylice Santi Giovanni e Paolo w Wenecji. Dziewięć wielkoformatowych płócien powstawało w latach 1490–1498 i przedstawiało legendarną podróż św. Urszuli, jej zaręczyny, pielgrzymkę do Rzymu oraz męczeńską śmierć w Kolonii.
Carpaccio przedstawił średniowieczną legendę w scenerii przypominającej współczesną mu Wenecję. Rozbudowane kompozycje zawierają szczegółowe widoki portów, pałaców, placów, ceremonii dyplomatycznych, statków i strojów mieszkańców Republiki Weneckiej. Poszczególne płótna nie powstawały zgodnie z kolejnością narracji, lecz w zależności od potrzeb i możliwości finansowych bractwa. Cały cykl znajduje się obecnie w Gallerie dell’Accademia w Wenecji.
Zlecenia weneckich bractw Pod koniec XV wieku Carpaccio uczestniczył w wykonaniu cyklu Cudów relikwii Krzyża Świętego dla Scuola Grande di San Giovanni Evangelista. Jego obraz Cud Krzyża Świętego na moście Rialto przedstawia cudowne uzdrowienie opętanego, ale zarazem stanowi rozbudowany widok Canal Grande, dawnego mostu Rialto i zabudowy Wenecji około 1496 roku.
W latach 1502–1507 wykonał zespół dziewięciu obrazów dla bractwa dalmatyńskiego Scuola di San Giorgio degli Schiavoni. Cykl obejmował historie świętych Jerzego, Hieronima i Tryfona oraz dwie sceny ewangeliczne. W przeciwieństwie do innych wielkich zespołów Carpaccia obrazy te pozostają w budynku, dla którego zostały wykonane.
Najbardziej znanym obrazem tego zespołu jest Wizja św. Augustyna, dawniej interpretowana jako przedstawienie św. Hieronima. Scena ukazuje św. Augustyna w wypełnionej książkami i przedmiotami pracowni w chwili mistycznego doświadczenia śmierci Hieronima. Obraz jest przykładem charakterystycznego dla Carpaccia łączenia tematu religijnego z drobiazgowym przedstawieniem wnętrza, sprzętów, ksiąg, instrumentów i zwierząt.
W latach około 1504–1508 Carpaccio namalował cykl życia Marii dla Scuola degli Albanesi. Zespół został później rozproszony pomiędzy muzea w Wenecji, Mediolanie i Bergamo. Kolejnym dużym zamówieniem był cykl życia św. Szczepana, wykonywany od 1511 roku dla Scuola di Santo Stefano. Zachowane obrazy z tego zespołu znajdują się w Berlinie, Paryżu, Mediolanie i Stuttgarcie.
Działalność publiczna i obrazy ołtarzowe Na początku XVI wieku Carpaccio uczestniczył w dekorowaniu reprezentacyjnych wnętrz Pałacu Dożów. Obrazy wykonane dla sal Wielkiej Rady i Senatu nie zachowały się, ponieważ zostały zniszczone podczas pożarów pałacu w XVI wieku. W 1516 roku wykonał dla Pałacu Dożów monumentalnego Lwa św. Marka, przedstawiającego symbol Republiki Weneckiej na tle miasta i laguny.
Obok wielkich cykli narracyjnych tworzył obrazy ołtarzowe, niewielkie przedstawienia dewocyjne oraz portrety. Do najważniejszych prac tego rodzaju należą Ofiarowanie Jezusa w świątyni, Rozpamiętywanie Męki Pańskiej, Martwy Chrystus, Ucieczka do Egiptu i Młody rycerz w pejzażu. Tożsamość rycerza pozostaje przedmiotem dyskusji; proponowano m.in. Francesca Marię della Rovere, członka Zakonu Gronostaja oraz weneckiego dowódcę Marca Gabriela.
Działalność na Istrii W drugiej dekadzie XVI wieku znaczenie Carpaccia w Wenecji zmniejszyło się wraz z rozwojem malarstwa Giorgionego i Tycjana. Artysta przyjmował wówczas coraz więcej zamówień z miast położonych na wschodnim wybrzeżu Adriatyku, szczególnie z Kopru i Piranu. Z Istrią związana była również działalność jego syna Benedetta Carpaccia, który po śmierci ojca kontynuował rodzinny warsztat.
W katedrze w Koprze zachował się podpisany i datowany na 1516 rok obraz Madonna z Dzieciątkiem na tronie i świętymi. Z Carpacciem związane są także dawne skrzydła organowe przedstawiające Ofiarowanie Jezusa w świątyni i Rzeź niewiniątek. Dzieła te należą do najważniejszych przykładów jego późnej twórczości ołtarzowej.
Dla kościoła franciszkanów w Piranie wykonał w 1518 roku obraz przedstawiający Madonnę z Dzieciątkiem i świętymi. W późnym okresie część prac powstawała przy udziale synów i pomocników, co utrudnia jednoznaczne określenie zakresu osobistego udziału mistrza. Ostatni dokument potwierdzający, że Carpaccio jeszcze żył, pochodzi z października 1525 roku, natomiast 26 czerwca 1526 roku jego żona została wymieniona jako wdowa.
Twórczość Podstawową cechą malarstwa Carpaccia był narracyjny sposób przedstawiania wydarzeń. Artysta rozbudowywał pojedynczą scenę o liczne epizody poboczne, postacie obserwatorów, elementy architektury, zwierzęta, przedmioty codziennego użytku oraz szczegóły ceremoniału. Akcję religijną lub legendarną umieszczał często w środowisku współczesnej mu Wenecji, dzięki czemu jego obrazy stanowią ważne świadectwo kultury materialnej miasta około 1500 roku.
W kompozycjach wykorzystywał perspektywę linearną, rozbudowane kulisy architektoniczne i głębokie widoki pejzażowe. Jego paleta opierała się na jasnych, nasyconych czerwieniach, bielach, błękitach i złocistych brązach. Światło służyło mu przede wszystkim do porządkowania przestrzeni i uwydatniania szczegółów, a nie do budowania gwałtownych kontrastów dramatycznych.
Carpaccio należał do pierwszych weneckich malarzy, którzy na dużą skalę wykorzystywali płótno jako podłoże monumentalnych obrazów narracyjnych. Rozwiązanie to było lepiej dostosowane od malarstwa ściennego do wilgotnego klimatu Wenecji i umożliwiało wykonywanie rozległych dekoracji w warsztacie, a następnie ich montowanie w siedzibach bractw.
W późnych dziełach widoczne są próby przystosowania stylu do przemian zachodzących w malarstwie weneckim początku XVI wieku. Kompozycje stawały się bardziej zwarte, a postacie większe w stosunku do przestrzeni. Jednocześnie część realizacji powstawała z udziałem warsztatu, co powodowało nierówny poziom wykonania i utrudniało rozdzielenie dzieł Carpaccia od prac jego synów oraz współpracowników.
Wybrane dzieła Poniższy wykaz obejmuje najważniejsze zachowane obrazy Carpaccia, dzieła znane ze źródeł oraz prace należące do jego głównych cykli narracyjnych. Datowania i wymiary mogą różnić się w poszczególnych katalogach muzealnych, dlatego w tabeli przyjęto dane publikowane przez instytucje przechowujące dzieła lub zakresy powszechnie stosowane w nowszej literaturze.