Once – musical stworzony w 2011 przez Glena Hansarda i Markétę Irglovą z librettem Endy Walsh. Powstał na podstawie filmu Once z 2007, którego autorem scenariusza i reżyserem był John Carney. Fabuła musicalu dotyczy relacji Faceta, utalentowanego irlandzkiego muzyka, z nowopoznaną Dziewczyną, czeską imigrantką. Oboje zmagają się z samotnością i trudnymi decyzjami. Łączy ich miłość do muzyki. Reszta występujących bohaterów pełni funkcję orkiestry.
Spektakl był wielokrotnie nagradzany m.in. ośmioma statuetkami amerykańskich nagród teatralnych Tony Awards, zaś jedna z piosenek z filmu – „Falling Slowly” (pol. „Krok za krokiem”) została wcześniej nagrodzona Oscarem dla najlepszej piosenki oryginalnej w 2008 roku.
Polska prapremiera musicalu miała miejsce 12 maja 2018 roku na Novej Scenie Teatru Muzycznego „Roma”.
Historia Przed premierą thumb|left|Glen Hansard i Markéta Irglová (2006) W 2006 roku dwoje muzyków i kompozytorów wchodzących w skład duetu muzycznego The Swell Season, 18-letnia Czeszka Markéta Irglová i dwa razy starszy Irlandczyk Glen Hansard, skomponowali wspólnie muzykę do filmu Once, w którym następnie wystąpili w głównych rolach. Sam film z 2007 roku, w reżyserii Johna Carneya, był niskobudżetowy (kosztował ok. 100–150 tys. funtów) i został nagrany w zaledwie 17 dni, ale odniósł sukces zarabiając ponad 13 milionów funtów. Pomimo tego niespodzianką dla twórców był jeszcze większy sukces jego ścieżki dźwiękowej, przede wszystkim piosenki „Falling Slowly”, która została nagrodzona Oscarem w kategorii „Najlepsza Piosenka Oryginalna” w 2008 roku.
Decyzja o stworzeniu musicalu na podstawie filmu została ogłoszona w 2008 roku i pierwotnym planem była prapremiera spektaklu na Broadwayu w sezonie 2010/2011. W skład jego producentów wchodzili John N. Hart. Jr, Jeff Sine i Fred Zollo.
Fabuła musicalu Once została zaczerpnięta z filmu o tym samym tytule. Scenariusz filmu powstał na podstawie krótkiego, jednostronicowego zarysu historii, reżyser John Carney rozpoczął przygotowania do pracy nad filmem. W celu skomponowania muzyki zwrócił się do swojego przyjaciela z zespołu The Frames, Glena Hansarda. Ten wyraził zainteresowanie i od razu przedstawił mu swoją przyjaciółkę, pianistkę Markétę Irglovą, którą poznał podczas trasy koncertowej w Czechach. Para spotykała się cyklicznie, a następnie zaczęła wspólnie koncertować i tworzyć muzykę. Ponadto w późniejszym czasie w życiu prywatnym przez krótki czas mieli romans. Ich zażyłość sceniczna zainteresowała Carneya, który odwiedził Hansarda i Irglovą podczas jednego z przyjęć, które wspólnie wyprawiali w domu Hansarda. Podczas spotkania zaproponował kobiecie, aby zagrała na pianinie, uznając to za szybkie przesłuchanie do roli głównej bohaterki filmu. Następnie reżyser wziął udział w koncercie pary i widząc ich chemię na scenie uznał, że Hansard i Irglová powinni wspólnie skomponować muzykę oraz zagrać główne role w filmie pomimo ich braku lub znikomego doświadczenia aktorskiego.
Libretto musicalu przygotowała Irlandka Edna Walsh, zaś Irglová i Hansard nie byli zbytnio zaangażowani w przekład wersji filmowej Once na wersję musicalową, chociaż Hansard udzielał wskazówek dotyczących występu głównego bohatera spektaklu. Irglová nie była miłośniczką Broadwayu, ale przyznała, że była usatysfakcjonowana stworzoną wersją teatralną uznając ją za „wiarygodną”.
Premiery Off-Broadway (2011–2012)
Pierwsze prace nad musicalem zwieńczone były przedpremierowymi pokazami w American Repertory Theater w Cambridge, Massachusetts w kwietniu 2011 roku, zaś prapremierę spektaklu planowano na Broadwayu. Plany zostały zmienione, gdy producent John Hart ogłosił, że pierwsze przedstawienie nowego musicalu odbędzie się w listopadzie 2011 roku w New York Theatre Workshop na Off-Broadwayu, aby sprawdzić reakcję widzów i krytyków na dotychczas przygotowany spektakl. Pierwsze pokazy przedpremierowe rozpoczęły się 15 listopada i trwały do premiery, która miała miejsce 6 grudnia 2011 roku. W rolach głównych Faceta i Dziewczyny zadebiutowali i Cristin Milioti. Pełna obsada premierowa została ogłoszona we wrześniu, na dwa miesiące przed pokazami przedpremierowymi. W skład zespołu artystycznego wchodzili laureaci nagród Tony, m.in. scenograf i kostiumograf, Bob Crowley oraz oświetleniowiec, Natasha Katz.
Broadway (2012–2015) 28 lutego 2012 roku rozpoczęto pokazy przedpremierowe spektaklu w Bernard B. Jacobs Theatre na Broadwayu. W rolach głównych występowali Kazee i Milioti, którzy byli pierwszymi odtwórcami ról Faceta i Dziewczyny. Premiera spektaklu miała miejsce 18 marca 2012 roku. Spektakl różnił się od innych broadwayowskich produkcji spokojnym i oryginalnym przekazaniem historii, co twórcy uważali za jego wyjątkowość. Musical został dobrze przyjęty przez widzów. Szczególną uwagę zwracał sposób udźwiękowienia i instrumentacji przedstawienia przez Martina Lowe. Oprócz dwóch instrumentów, które występują w oryginalnym filmie – gitary i pianina, w wersji musicalowej artyści korzystali z instrumentów takich jak mandolina, melodica, cajon, banjo, ukulele, harmonijka ustna, akordeon, bas, perkusja i inne.
Once został doceniony przez środowisko artystyczne, zdobywając liczne nominacje i nagrody. W 2012 roku po otrzymaniu jedenastu nominacji do nagród Tony otrzymał aż osiem nagród, m.in. za najlepszy musical i najlepszy scenariusz musicalu, zaś Steve Kazee za rolę Faceta został uznany najlepszym aktorem w musicalu. W tym samym roku musical odniósł sukces podczas rozdania nagród Drama Desk Award. Na sześć nominacji zdobył cztery nagrody, w tym powtórnie w kategorii „najlepszy musical” oraz za najlepszą reżyserię (John Tiffany), najlepsze teksty piosenek (Glen Hansard, Markéta Irglová) i najlepszą instrumentację (Martin Lowe).
Pierwsza obsada na czele z Kazee i Milioti nagrała ścieżkę dźwiękową musicalu wydaną 13 marca 2012 roku przez Masterworks Broadway. W 2013 roku ścieżka dźwiękowa o nazwie Once: A New Musical (Original Broadway Cast Recording) zdobyła nagrodę Grammy w kategorii „najlepszy album musicalowy”.
Ostatni spektakl Once na deskach Broadwayu miał miejsce 4 stycznia 2015 roku po 22 pokazach przedpremierowych oraz 1167 występach regularnych. W finałowych pokazach w rolę Faceta wcielał się Paul Alexander Nolan, zaś w rolę Dziewczyny Jessie Fisher.
Streszczenie fabuły Akt I Trzydziestokilkuletni Facet, artysta uliczny, śpiewa i gra na gitarze w dublińskim barze („Leave”). Odkłada instrument z zamiarem opuszczenia lokalu bez niego, kiedy zatrzymuje go Dziewczyna z czeskim akcentem. Zaczyna wypytywać mężczyznę, zadając kolejne osobiste pytania o jego muzykę. W trakcie rozmowy wychodzi na jaw, że śpiewa on o swojej miłości do Byłej, która opuściła go, wyjeżdżając do Nowego Jorku. Mężczyzna ma zamiar porzucić muzykę, żeby zapomnieć i odciąć się od przeszłości. Okazuje się również, że Facet pracuje w warsztacie swojego ojca jako serwisant odkurzaczy, a Dziewczyna ma zepsuty odkurzacz. Kobieta jest pianistką i oferuje mężczyźnie muzykę, w zamian za naprawę urządzenia. Z kieszeni jego kurtki wyciąga nuty i zaczyna grać na pianinie („Falling Slowly”). Początkowo niechętny, Facet dołącza na gitarze. Kiedy muzyka cichnie, Dziewczyna sugeruje, że powinien zagrać tę piosenkę swojej Byłej, a na pewno ją odzyska. Mężczyzna ignoruje poradę i oboje udają się do warsztatu jego ojca.
W warsztacie, podczas gdy Facet reperuje odkurzacz, kobieta zapoznaje się z jego ojcem. Po skończeniu naprawy mężczyzna spontanicznie zaprasza Dziewczynę do swojego pokoju i próbuje ją tam pocałować. Ta odrzuca zaloty i wychodzi. Następnego dnia Facet przeprasza ją za swoje zachowanie. Zaczynają wspólne próby muzyczne i coraz bardziej się poznają. Dziewczyna zabiera go do swojego domu i przedstawia córce Ivonce i całej rodzinie („Ej, Pada, Pada, Rosicka”). Po wyjściu Faceta kobieta słucha jednej z jego piosenek i myśląc o nim, układa do niej tekst („If You Want Me”).
Rankiem, Dziewczyna odwiedza Faceta i zabiera go na spotkanie z bankierem, które zaaranżowała, żeby uzyskać pożyczkę na rozwinięcie kariery muzycznej mężczyzny w Nowym Jorku. Facet wykonuje dla bankiera utwór i wprawia go w zachwyt („Say It to Me Now”). Okazuje się, że bankier również gra na gitarze; prosi o dołączenie do zespołu i gra dla nich swoją piosenkę („Abandoned in Bandon”). Mimo że nie jest zbyt dobrym wokalistą, dwójka zgadza się przyjąć go w szeregi. Kolejnego wieczoru idą wspólnie do baru, gdzie Dziewczyna ukradkiem zapisuje Faceta do występu, aby przełamać jego tremę. Podczas wystąpienia okazuje się, że tym razem nie śpiewa on o Byłej, ale o Dziewczynie.
Akt II Podczas próby zespołu dochodzi do kłótni („Gold”). Dziewczyna i Facet oddalają się na pobliskie wzgórze z widokiem na miasto, gdzie zbliżają się do siebie. Przed odejściem, kobieta wyznaje mężczyźnie miłość w języku czeskim, ale poproszona nie przyznaje się, co powiedziała. Facet zastanawia się, jak będzie wyglądało jego życie bez Dziewczyny i zaczyna grać („Sleeping”).
Następnego dnia w studio trwają nagrania demo Faceta i jego zespołu („Gold”). Po otrzymaniu pochwały od szefa wytwórni trwa przerwa, podczas której Dziewczyna zaczyna grać na pianinie, myśląc, że jest w nim sama („The Hill”). W piosence własnej kompozycji śpiewa o swoich nienazwanych uczuciach do Faceta. Ten słucha wyznania nieświadomej jego obecności Dziewczyny. Mężczyzna chwali piosenkę i proponuje, żeby razem z rodziną kobiety wyjechali do Nowego Jorku. Wyznaje, że muzykę, którą początkowo tworzył dla Byłej, wykonuje teraz myśląc wyłącznie o Dziewczynie. Po momencie ciszy Dziewczyna przyznaje się, że ojciec Ivonki, a zarazem jej mąż chce wrócić do nich, aby spróbować ratować ich rodzinę. Kolejnego dnia cały zespół wspólnie świętuje sukces demo na wzgórzu z widokiem na miasto („Gold (A Cappella)”). Kiedy zostają sami, Facet pyta, czy mogą wspólnie spędzić jego ostatnią noc w Dublinie, ale Dziewczyna uznaje to za zły pomysł.
Po powrocie do domu Facet gra jedną ze swoich piosenek Ojcu. Ten, pod wrażeniem i poruszony, daje mu pieniądze na nowy start w Nowym Jorku. Przed wylotem Facet dzwoni do uszczęśliwionej jego powrotem Byłej. Kilka dni później Dziewczyna zastaje w domu pianino ozdobione czerwoną kokardą – prezent od Faceta. Siada przy nim i zaczyna grać, kiedy równocześnie tę samą piosenkę wykonuje Facet w swoim nowym mieszkaniu („Falling Slowly (Reprise)”).
Główne postacie Postać Płeć Rola Charakterystyka Głos Obsada premierowaBroadway Facet pierwszoplanowa Irlandczyk, serwisant odkurzaczy i utalentowany muzyk, który nie ma odwagi na zmiany w swoim życiu. baryton Dziewczyna pierwszoplanowa Czeska imigrantka, młoda samotna matka próbująca poukładać swoje życie, kocha muzykę i grę na fortepianie. mezzosopran Cristin Milioti Reza drugoplanowa Przyjaciółka i współlokatorka Dziewczyny, czeska imigrantka, skrzypaczka. sopran Elizabeth A. Davis Billy drugoplanowa Właściciel sklepu muzycznego w którym Dziewczyna gra na fortepianie. baryton Paul Whitty Baruska drugoplanowa Czeska imigrantka, matka Dziewczyny. alt Anne L. Nathan Bankowiec drugoplanowa Pracownik banku kochający muzykę. tenor Andy Taylor Tata (Da) drugoplanowa Ojciec Faceta, właściciel serwisu odkurzaczy w którym pracuje z synem. baryton David Patrick Kelly Eamon trzecioplanowa Menadżer studia nagraniowego pochodzenia hiszpańskiego. baryton David Abeles Andrej trzecioplanowa Współlokator Dziewczyny, czeski imigrant, pracownik restauracji fast food. baryton Will Connolly Svec trzecioplanowa Współlokator Dziewczyny, czeski imigrant, perkusista kochający telewizję i kawę. baryton Lucas Papaelias MC (Emcee) trzecioplanowa Współlokator Dziewczyny, czeski imigrant, bystry. baryton J. Michael Zygo Ivonka trzecioplanowa Córka Dziewczyny. mezzosopran Ripley Sobo, McKayla Twiggs Była trzecioplanowa Była dziewczyna Faceta, która wyjechała do Nowego Jorku. mezzosopran Erikka Walsh
Lista utworów Utwory w wersji angielskiej
Akt I „Leave” – Facet „Falling Slowly” – Facet i Dziewczyna