Czarny Łoś – opowieść indiańskiego szamana: dzieje świętego człowieka Siuksów Oglala opowiedziane poprzez Johna G. Neihardta (Płomienną Tęczę) (w skrócie Czarny Łoś lub Opowieść indiańskiego szamana, , zazwyczaj w skrócie Black Elk Speaks) – książka , amerykańskiego poety i pisarza, będąca zapisem wspomnień (Black Elk), z plemienia Oglala Lakota. Czarny Łoś opowiadał w języku lakota, a obecny podczas rozmów syn opowiadającego, Ben Black Elk, tłumaczył słowa ojca na angielski. Podczas tych rozmów Neihardt robił notatki, które później wykorzystał jako podstawę swojej książki.

Geneza Latem 1930 roku, w ramach badań nad indiańskimi poglądami na ruch Tańca Duchów, poeta i pisarz otrzymał niezbędne pozwolenie z Biura do spraw Indian na wyjazd do rezerwatu Pine Ridge. W towarzystwie dwóch córek udał się na spotkanie z poważanym przedstawicielem plemienia Oglala o imieniu . Jego zamiarem była rozmowa z kimś, kto brał udział w Tańcu Duchów. W większości rezerwaty nie były wówczas otwarte dla zwiedzających. W wieku 13 lat Czarny Łoś brał także udział w bitwie nad Little Big Horn i przeżył masakrę Wounded Knee w 1890 roku.

Neihardt wspominał, że Czarny Łoś zaprosił go na kolejne rozmowy. Indianin zrelacjonował mu swoje wizje, w tym jedną, w której widział siebie jako „szóstego dziadka” – mędrca, duchowego przedstawiciela ziemi i ludzkości. Obaj mężczyźni z czasem blisko się zaprzyjaźnili. Córka Neihardta, Hilda Neihardt, twierdziła, że Czarny Łoś adoptował ją, jej siostrę i ich ojca jako krewnych, nadając każdemu z nich lakotańskie imiona.

Recepcja, kontrowersje Kolejne wydania i tłumaczenia książki zyskały wielu czytelników na świecie. Utwór wywarł wrażenie na Carlu Jungu. Stał się też inspiracją dla wielu grup New Age.

Wątpliwości związane z książką dotyczą wpływu każdej z trzech osób (Czarny Łoś, Neihardt, Ben Black Elk) uczestniczących w jej powstaniu na całokształt utworu. Zarzucano też Neihardtowi, że nie znając języka i kultury Lakotów, nie był w stanie w pełni zrozumieć kontekstu i przeinaczył relację. Według Neihardt mógł też wyolbrzymić lub zmienić niektóre części historii, aby uczynić ją bardziej przystępną i atrakcyjną dla białego czytelnika z lat 30. XX wieku.

Treść , dawny wojownik i szaman (medicine man) Siuksów opowiada o tym, jak był świadkiem wydarzeń ważnych dla swego ludu. Już jako trzynastoletni chłopiec obserwował słynną bitwę Indian z 7 Pułkiem Kawalerii gen. Custera nad rzeką Little Bighorn (1876), a w roku 1890 przeżył masakrę nad strumieniem Wounded Knee.

Książka jest opowieścią o duchowym doświadczeniu, z którym zetknął się Czarny Łoś. Autor przekazuje w niej także wizję, która przekraczała granice ludzkiego doświadczenia i która miała zapewnić przetrwanie narodowi Siuksów.

Wydania i tłumaczenia Niektóre wydania amerykańskie: Black Elk Speaks 1932, 1961, University of Nebraska Press, z nową przedmową Neihardta, 1979, z nową przedmową Vine’a Delorii Jr., Black Elk Speaks: Being the Life Story of a Holy Man of the Oglala Sioux, as told through John G. Neihardt (Flaming Rainbow) 1988, University of Nebraska Press, 1991, audiobook na dwóch kasetach na podstawie wydania University of Nebraska Press, Audio Literature, Berkeley, Calif., 2000, wydanie z indeksem, Black Elk Speaks: Being the Life Story of a Holy Man of the Oglala Sioux, 2008, SUNY Press, Albany, NY, , z adnotacjami Black Elk Speaks: The Complete Edition, 2014, University of Nebraska Press,

Utwór został także przetłumaczony na chiński (), czeski (Rozprávanie Čierneho Losa: príbeh života svätého muža z kmeňa oglalských Siuxov, ), duński (Black Elk taler: en medicinmand fra Oglala Sioux indianerstammen beskriver sit liv, ), francuski (Élan-Noir parle. La vie d'un saint homme des Sioux Oglalas, ), hiszpański (Los últimos Sioux, ; Alce negro habla, ), koreański (빼앗김大地의꿈: 인디안예언자검은고라니의말), niemiecki (Ich rufe mein Volk: Leben, Visionen und Vermächtnis des letzten großen Sehers der Ogalalla-Sioux, ), niderlandzki (Zwarte Eland spreekt: verhalen en visioenen van de laatste ziener der Oglala-Sioux, ), perski (farsi), rosyjski („Говорит Черный Лось” w zbiorze „Откровение Черного Лося”, ), szwedzki (Black Elk talar: historien om en helig man av oglala lakota-folket, ), włoski (Alce Nero parla. Vita di uno stregone dei Sioux Oglala, ).

Książkowe wydane w Polsce poprzedziła publikacja fragmentów zatytułowana Mówi Czarny Łoś na łamach miesięcznika „W drodze”. Książka została wydana przez poznańskie wydawnictwo Zysk i S-ka () w tłumaczeniu Marka Maciołka i Marka Nowocienia pod tytułem Czarny Łoś – opowieść indiańskiego szamana: dzieje świętego człowieka Siuksów Oglala opowiedziane poprzez Johna G. Neihardta (Płomienną Tęczę) w oparciu o piętnaste masowe wydanie książki „Black Elk Speaks” (). Oryginał amerykański zawierał 16 rysunków autorstwa , które z powodu jakość reprodukcji w wydaniu polskim pominięto. Tytuł i jego zapis bywają interpretowane na kilka sposobówCzarny Łoś. Opowieść indiańskiego szamana w: Czarny Łoś mówi w: .

Adaptacje sceniczne Christopher Sergel dokonał adaptacji scenicznej książki pt. Black Elk Speaks w latach 70. XX wieku, kiedy to została wystawiona na deskach Folger Theatre w Waszyngtonie, a następnie odbyła krajowe tournée po rezerwatach w 1978 r. Po śmierci Sergela ukazała się jego nowa wersja sztuki Black Elk Speaks, której premiera miała miejsce w styczniu 1995. W tej produkcji Denver Center Theatre Company grali i .. W jednej z inscenizacji główną rolę zagrał David Carradine.

Przypisy

Linki zewnętrzne

(krótkie fragmenty w innym przekładzie na język polski)

Kategoria:Amerykańska literatura faktu Kategoria:Amerykańskie utwory autobiograficzne Kategoria:Utwory literackie z 1932 Kategoria:Historia tubylczych ludów Ameryki Północnej Kategoria:Indianie