Płowiaczek, klejnocik płowy (Leucippus fallax) – gatunek małego ptaka z podrodziny kolibrów (Trochilinae) w obrębie rodziny kolibrowatych (Trochilidae). Zamieszkuje mały obszar północnej Kolumbii i Wenezueli, od poziomu morza do 800 metrów w górę. Odżywia się nektarem sukulentów, drzew i krzewów, ale spożywa też sok z owoców kaktusów i stawonogi. Ptak ten jest agresywny w stosunku do przedstawicieli własnego gatunku, jak i innych, większych lub podobnych rozmiarów, ptaków. W lęgu znajdują się dwa, rzadko jedno jajo; tylko samica opiekuje się potomstwem. IUCN zalicza płowiaczka do kategorii gatunków najmniejszej troski (LC).
Systematyka lewo|mały|Płowiaczki na rysunku autorstwa Louisa Victora Bévaleta z 1877 r. Gatunek opisał naukowo Jules Bourcier w 1843 roku pod nazwą Trochilus fallax. Jako miejsce typowe holotypu Bourcier wskazał Caracas w Wenezueli. Obecnie Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) zalicza płowiaczka do monotypowego rodzaju Leucippus, wykreowanego przez Karola Lucjana Bonaparte w 1850 roku. Podobnie czynią inni autorzy.
Kwestia podgatunków Historycznie wyróżniono trzy podgatunki klejnocika płowego, tj. cervina (zasięg występowania: północno-wschodnia Kolumbia do północno-zachodniej Wenezueli, stany Zulia i Falcón), occidentalis (występujący w północno-zachodniej Wenezueli) oraz richmondi (rozprzestrzeniony w północno-wschodniej Wenezueli w stanach Anzoátegui i Sucre oraz na przybrzeżnych wyspach Margarita, Coche, Cubagua, La Tortuga, Chimana Grande i Isla Caribe). Ranga taksonomiczna różnic w upierzeniu między tymi podgatunkami jest jednak kwestionowana jako mieszcząca się w zmienności osobniczej i z tego względu ten gatunek ptaka uznawany jest obecnie za monotypowy.
Filogenetyka W stanie na 2023 rok rodzaj Leucippus jest monotypowy, jednak dawniej systematyka tego rodzaju znacznie się różniła. Zaliczano do tego rodzaju jeszcze kilka innych gatunków: agawowczyka płowego i agawowczyka plamistego, które obecnie na podstawie badań filogenetycznych zostały wydzielone do osobnego rodzaju Thaumasius; kolejny koliber nazywany kwiatowczykiem wydzielony został z Leucippus do osobnego rodzaju Taphrospilus; jeszcze inny przedstawiciel Trochilini, oliwiarczyk (Talaphorus chlorocercus), też został przeniesiony do innego rodzaju, Talaphorus. Dodatkowo badania filogenetyczne ujawniły, że bliskim krewnym klejnocika płowego jest łuskowiaczek (Phaeochroa cuvierii).
Poniżej ukazano kladogram rodziny Trochilidae (uproszczono):
Etymologia Leucippus: nazwa zaczerpnięta od Leukiposa, syna Ojnomaosa, króla miasta Pisa (ponad 2 km od greckiej Olimpii). Leukipos, zauroczony w bogini Dafne, przebrał się za jedną z kobiet towarzyszących bogini. Gdy jednak oszustwo wyszło na jaw, książę został rozszarpany na strzępy przez sługi Dafne. Nazwa została użyta do określenia tego gatunku kolibra, gdyż samiec i samica są podobnie ubarwione. fallax: łac. fallax, fallacis „fałszywy, zwodniczy”, od fallere „oszukiwać”. Epitet używany w odniesieniu do gatunków błędnie oznaczonych, ulokowanych w złych rodzajach albo o niepewnych relacjach międzygatunkowych.
Nazwa naukowa obowiązująca dzisiaj jest w użytku od początku XX wieku. Wcześniej opisywano go pod innymi nazwami uznanymi za synonimy.
W języku angielskim nazywany jest „Buffy Hummingbird”, podczas gdy w języku polskim nazywany był „klejnocikiem płowym”, ale w 2019 roku zmieniono nazwę na „płowiaczek”. W Kolumbii nazywany jest „Colibrí Anteado”, a w Wenezueli „Chirito” lub „Chirito de la Virgen”.
Morfologia mały|Klejnocik płowy odpoczywający na gałęzi Gatunek kolibra nie do pomylenia, o ubarwieniu adekwatnym do zamieszkiwanego przez siebie środowiska. Samice są podobne do samców, ale ich upierzenie górnych partii ciała jest określane jako bardziej matowe, szare. Samce natomiast mają jakoby jaskrawsze czerwono-różowe żuchwy z wiekiem, wygląd ogona ma też się różnić u płci. Różnica w ubarwieniu dzioba jest też obserwowana u innych kolibrowatych, przykładowo złocika północnego (Cynanthus latirostris), jednak w przypadku płowiaczka zachodzi potrzeba dokładniejszych badań. Niezależnie od wieku i płci tęczówka jest ciemnobrązowa lub prawie czarna. Także skoki oraz palce wraz z pazurami są czarne, niezależnie od wieku.
Średnia długość ciała klejnocika płowego to 105,2 mm.
Pisklęta puchowe okryte tego typu piórami można zaobserwować między lutym a lipcem, rzadziej w innym czasie w roku. Puch pokrywa ich głowę i plecy, kontrastując się z czarną skórą. Zanim młody osobnik opuści gniazdo, pozbywa się swojego puchowego upierzenia. Dziób u nich jest czarny, bardziej miękki niż u dorosłych odpowiedników, co dotyczy też osobników juwenalnych. Wnętrze dzioba jest jasnożółte.
Szata juwenalna pojawia się, gdy ptak jest jeszcze w gnieździe; obecna krótko po wypierzeniu z puchowego upierzenia. Podobna wyglądem do szaty dorosłego osobnika, ale ptaki w tej szacie mają bardziej matowoszare górne partie ciała i bardziej matowocynamonowe dolne partie ciała. Ogólnie pióra skrzydła pozostają świeże i nie wykazują żadnych oznak pierzenia, natomiast dwie lotki drugorzędowe są naturalnie brązowe.
Szata dorosła świeża pojawia się we wrześniu, znoszona staje się w lipcu. Czubek, kark i boki głowy są jasnoszare z białymi kropkami za i przed okiem, czasem taka kompozycja może tworzyć obrączkę oczną. Od grzbietu do pokryw nadogonowych rozciąga się mieszanina matowej zieleni i szarości. Ogon jest krągły, ciemnozielony od góry, czarniawy od dołu, z białymi końcówkami; białe plamki na piórach stają się szersze w kierunku dystalnym – szósta sterówka jest w ⅓ pokryta przez białą plamę. Pokrywy duże iryzujące, jeszcze jaskrawsze od małych i średnich, a nawet od piór grzbietu. Lotki czarniawe, blaknące do barwy brązowawoczarnej; 5. i 6. lotka drugorzędowa, kiedy świeże, są naturalnie bardziej szare, a stają się ciemniejsze pod wpływem promieni słonecznych. Dolne partie ciała głównie barwy cynamonowej, barwa bardziej głęboka na gardle i piersi, jaśniejsza zaś na spodzie. Pokrywy podskrzydłowe w kierunku dystalnym śniade, w kierunku proksymalnym cynamonowe. Podogonie i pióra na udach białe. Wnętrze dzioba jaskraworóżowe.
Na wyspie Coche zaobserwowano nietypowo upierzonego osobnika, którego głowa, dolne partie ciała i nogi były białe, ale górne partie ciała, czoło, boki, skrzydła i ogon były jasnoszare, przy tym oczy i dziób pozostawały normalnie ubarwione.
+Wymiary szczegółowe poszczególnych części ciała, ich odchylenie standardowe (SD) oraz masaBadaneŚrednia miaraPrzedziałnSDDługość ciała105,2 mm90,0–117,0 mm46± 6,6 mmDługość skrzydła59,9 mm52,0–66,0 mm63± 2,8 mmDługość dzioba17,4 mm15,8–19,2 mm62± 0,8 mmMasa ciała5,4 g4,0–6,6 g63± 0,6 g
Występowanie Zasięg występowania jest ograniczony do północnego wybrzeża Kolumbii i Wenezueli.
Obszar występowania rozciąga się od półwyspu Guajira we wschodniej Kolumbii do półwyspu Araya we wschodniej Wenezueli. Na terenach Kolumbii gatunek występuje od poziomu morza do 800 metrów n.p.m., do gór Santa Marta oraz Serranía de Macuira. W Wenezueli występuje od poziomu morza do wysokości 650 metrów (góry Sierra de Baragua w stanie Lara). W części zachodniej i centralnej wenezuelskiego zasięgu kolibry te występują od północno-zachodniego stanu Zulia na wschód przez stan Falcón, na południe do stanu Lara i na wschód u północnych podnóży Kordyliery Nadbrzeżnej od Puerto Cabello w stanie Carabobo do okolic Macuto w stanie Vargas. We wschodniej części zasięgu gatunek ten występuje od północno-wschodniej części stanu Anzoátegui do półwyspu Araya w stanie Sucre, a także na wyspach Margarita, Coche, Cubagua, Tortuga, Chimana Grande i Isla Caribe.
Jest to ptak osiadły, podejmuje się jednak też wędrówek na niewielką skalę w zależności od dostępności pokarmu i warunków wpływających na rozród. W północno-wschodniej Wenezueli zaobserwowano, że poza sezonem lęgowym ptaki zniknęły lub prawie zniknęły z niektórych terenów, podczas gdy w północnej Wenezueli w sześciu zbadanych lokalizacjach płowiaczki były obecne przez cały rok. W północno-zachodniej Wenezueli były obecne cały rok na terenach zdominowanych przez sukulenta Stenocereus griseus; z kolei zachowanie nomadyczne wykazały na terenach scrubu zdominowanego przez jadłoszyn baziowaty (Prosopis juliflora) – tutaj, wedle obserwacji, gatunek był obecny wyłącznie, gdy kwitły opuncje (Opuntia).
Ekologia i zachowanie mały|Gatunek ten występuje w różnych suchych siedliskach jak i w lasach namorzynowych
Habitat Koliber ten zamieszkuje suche tereny scrubu, ciernistych lasów, podmiejskie ogrody i obrzeża namorzynów. Suche tereny są porośnięte wszelkimi kaktusowatymi, bobowatymi i kaparowatymi. Podszyt jest zdominowany przez małe kaktusy, zarośla roślin z rodzajów kroton i bawełna oraz gatunków Castela erecta i Cnidoscolus urens, naziemnych bromeliowatych (Bromelia humilis i B. chrysantha), ponadto rosną tu agawy z gatunków Agave cocui i Agave sisalana. Lasy mangrowe, które odwiedzają płowiaczki, są zdominowane przez mangrowca czarnego (Avicennia germinans). W podmiejskich ogrodach i na terenach uprawnych, gdzie zapuszczają się L. fallax, rosną aloesy.
Na wenezuelskiej wyspie Margarita płowiaczki zasiedlały tereny ciernistego scrubu, aktywnej kopalni piasku i opuszczonej kopalni piasku. Zagęszczenie osobników na tych terenach było zmienne, ale przeważająca część występowała najliczniej w pierwszym typie środowiska.
W badaniu przeprowadzonym na półwyspie Paraguaná w północno-zachodniej Wenezueli najwyższe zagęszczenie (2,59 osobnika/ha) stwierdzono na terenach mieszanego scrubu, gdzie wśród roślinności wspomniane były kaktusy, cierniste drzewa i zarośla; najmniejsze zagęszczenie (0,16 osobnika/ha) było tam, gdzie rósł jadłoszyn baziowaty, niżej zaś opuncje.
Głos Pieśń godowa bardzo zmienna, składająca się zwykle z 2–4 powtarzalnych, wysokich notek. Najbardziej podstawowa piosenka to taka, która składa się z 2 notek nosowego popiskiwania tj. tsik-tslee...tsi...tslee...tsik...tslee, ale zwykle obejmuje 3–4 nosowe, różne notki. Wśród zwykłych odgłosów wyróżnia się pojedyncze chip. Wokalizacje są wydawane z widocznego punktu, przykładowo z cienkiej gałązki. Samce śpiewają cały rok, ale ten nawyk nasila się na czas okresu godowego. W czasie zalotów samce śpiewają samotnie, albo razem z innymi jednocześnie, co może wskazywać na toki typu exploded lek; wzlatują wysoko, następnie wykonują łukowate w kształcie „U” manewry, w tym samym momencie wydając mechaniczne odgłosy tz-chip...tz-chip...tz-chp...brr-brr-brr. Wydają też wówczas inne dźwięki, odganiając intruzów – czy to inne ptaki, czy to inne osobniki własnego gatunku. Skrzydła samców podczas pokazów wydają mechaniczny dźwięk.
Zachowanie Pielęgnuje pióra dziobem, drapie się w głowę i szyję nogą.
Samotnik, łączący się w pary tylko w celu prokreacji. W trakcie żerowania jest bardzo agresywny w stosunku do współplemieńców; będą atakować i ścigać wszelkie kolibry zbliżające się do ich gniazda, terenu żerowania itp. Ścigają na stosunkowo długie dystanse, przez 10–20 m, cały taki pościg trwa nawet kilka minut. Czasem 3 osobniki mogą się konfrontować w locie; wówczas rozkładają ogony i mierzą się wzrokiem, w tym samym czasie próbując ugodzić rywali dziobem. Walki trwają kilka minut, do czasu gdy jeden osobnik się wycofa. Zaobserwowano nękanie przez klejnocika płowego takich większych ptaków jak: skrzeczka jasnogłowa (Milvago chimachima), syczoń tropikalny (Megascops choliba), pustułka amerykańska (Falco sparverius) oraz przedrzeźniacz siwy (Mimus gilvus). Cukrzyk (Coereba flaveola) to ptak, który jest także atakowany przez płowiaczka.
Odżywianie się i pokarm lewo|mały|Płowiaczek z wyspy Margarita