Kościół św. Aleksandra – zabytkowy kościół rzymskokatolicki znajdujący się na placu Trzech Krzyży w Warszawie.
Historia Kościół został zbudowany w latach 1818–1826 w stylu klasycystycznym według projektu Piotra Aignera. Powstał w miejscu pięciu zabudowanych posesji znajdujących się między wylotami ulic Wspólnej i Żurawiej. Wezwanie świątyni upamiętnia cara Aleksandra I, który wskrzesił Królestwo Polskie i nadał mu konstytucję. Car przyjechał do Warszawy po raz pierwszy 12 listopada 1815. Miasto chciało powitać go tymczasową bramą triumfalną postawioną na placu pod trzema krzyżami, a potem na jej miejscu zbudować pomnik. Jednak car nakazał zebrane na ten cel fundusze przeznaczyć na budowę kościołaJulian Bartoszewicz: Kościoły Warszawskie rzymsko-katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 331-345..
Jego pierwotny wystrój tak opisuje współczesny budowie J. Bartoszewicz (pisownia oryginalna, z niewielkimi skrótami):
Kamień węgielny pod budowę został położony 15 czerwca 1818. W zastępstwie chorego namiestnika Królestwa Polskiego gen. Józefa Zajączka kamień wmurował minister przychodu i skarbu Jan Węgliński. Budowa trwała osiem lat i 18 czerwca 1826 świątynię poświęcił arcybiskup warszawski, prymas Królestwa Polskiego Wojciech Józef Skarszewski. Tutejsza parafia była piątą w Warszawie, a pierwszym proboszczem został ksiądz Jakub Falkowski (grzeszny Kuba – jak sam się nazywał). Był proboszczem do początku 1837, sam zrzekł się funkcji i przeszedł na emeryturę.
W latach 1841–1844 na rogu ulicy Książęcej i placu Trzech Krzyży (obecny numer 23) powstał dom parafialny według projektu Józefa Lessla, budowniczym był Antonio Corazzi. W tym domu, w nocy z 16 na 17 stycznia 1863, w mieszkaniu wikariusza księdza Karola Mikoszewskiego, zebrał się Komitet Centralny Narodowy, który ustalił termin wybuchu powstania styczniowego oraz założenia do manifestu do narodu Komitet Centralny jako Tymczasowy Rząd Narodowy. W 1865 dom ten został skonfiskowany i sprzedanyDawna plebania parafii św. Aleksandra.. Nową plebanię zbudowano dopiero w 1900–1902 według projektu Tomasza Bielskiego przy ulicy Książęcej (obecny numer 21).
W 1851 roku świątynię wyposażono w organy zbudowane przez wrocławskiego organmistrza Roberta Moritza Müllera, jednak w 1889 roku postanowiono wymienić je na nowocześniejsze; stary instrument przekazano parafii św. Marii Magdaleny w Tuchowiczu, co uchroniło go od zniszczenia.
W latach 1886–1895 przebudowany w stylu neorenesansowym przez Józefa Piusa Dziekońskiego.
Kościół został uszkodzony podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939. 5 czerwca 1943 Niemcy aresztowali w świątyni członków organizacji „Osa”–„Kosa 30”, którzy brali udział w odbywającej się tam ceremonii ślubu kolegi.
Świątynia została zniszczona w wyniku bombardowania przez Niemców w 1944 (9 lub 11 września) i odbudowana w latach 1949–1952 w stylu klasycystycznym – przywrócono jej wygląd sprzed przebudowy w XIX wieku. Po 1945 rozważano zachowanie ocalałej lewej wieży świątyni jako symbolu wojennych zniszczeń, ale ostatecznie w 1951 została ona rozebrana.
W 1965 roku świątynia została wpisana do rejestru zabytków.
Galeria thumb|130px|Drzeworyt Michała Starkmana z około 1855thumb|200px|Świątynia ok. 1873thumb|Kościół św. Aleksandra sprzed 1939thumb|200px|Świątynia po 1945thumb|130px|Ołtarz główny
Zobacz też kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Puławach panteon w Dobrzycy
Przypisy
Linki zewnętrzne Rocznica odbudowy Historia Kościoła św. Aleksandra Parafia św. Aleksandra w Warszawie Archiwalne widoki kościoła w bibliotece Polona
Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1826 Kategoria:Plac Trzech Krzyży w Warszawie Warszawa Aleksander Aleksandra w Warszawie