Powstanie w Kronsztadzie ( – Kronsztadskoje wosstanije) – zbrojny bunt marynarzy Floty Bałtyckiej oraz żołnierzy garnizonu w Kronsztadzie, jeden z buntów w armii i flocie Imperium Rosyjskiego podczas rewolucji 1905–1907 roku. Powstanie wybuchło r. i zostało stłumione w ciągu dwóch dni.

Tło wydarzeń W 1905 r. w Kronsztadzie stacjonowało 9 tys. marynarzy Floty Bałtyckiej i 4 tys. żołnierzyJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 82-83.. Latem tego roku wśród marynarzy powtarzały się problemy z dyscypliną, wybuchały zamieszki z powodu złego wyżywienia. Protesty marynarzy pacyfikowały oddziały piechoty. Wielu marynarzy i żołnierzy zostało karnie przeniesionych do Kronsztadu po tym, gdy wzięli udział w buntach i protestach w innych garnizonach. W ten sposób w Kronsztadzie znalazło się kilkuset uczestników buntu w Lipawie w czerwcu 1905 r. Dwa tysiące żołnierzy artylerii fortecznej służyło w zachodnich guberniach Imperium i w 1905 r. powinni byli już zakończyć służbę. Nie zostali jednak zwolnieni z armii w związku z wojną rosyjsko-japońską.

Wydanie manifestu październikowego i ustąpienie cara Mikołaja II przed żądaniami opozycji wywarły ogromne wrażenie na żołnierzach w całej Rosji. Fakt, iż samowładca poszedł na ustępstwa, podważył panującą dotąd w rosyjskiej armii dyscyplinęA. Asher, The Revolution of 1905. Russia in Disarray, s. 269.. Wielu żołnierzy było przekonanych, że manifest uprawnia ich nie tylko do zaangażowania politycznego, ale też do nieposłuszeństwa wobec oficerów, picia alkoholu, a nawet przemocy wobec cywilów. Przez garnizony w całym kraju przetoczyła się fala protestów i zbrojnych buntów.

W Kronsztadzie ogłoszenie manifestu wywołało żywiołowe demonstracje. Marynarze dołączali do wieców antycarskich oraz sami protestowali na ulicach przeciwko złym warunkom panującym w koszarach. Komendant garnizonu adm. Aleksiej Birilow nakazał podległym oficerom wyjaśnienie żołnierzom i marynarzom, że manifest nie dotyczył armii. Wezwał również kapelanów i duchowieństwo prawosławnych parafii w Kronsztadzie do uspokajania nastrojów. Zabiegi te nie przyniosły efektów. Marynarze domagali się radykalnych zmian w armiiJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 83-84..

Przebieg wystąpienia r. około tysiąca marynarzy, pewna liczba żołnierzy oraz kilka tysięcy cywilów, popierających wystąpienia rewolucyjne, zgromadziła się w Kronsztadzie na wiecu, podczas którego manifest październikowy został ostro skrytykowany. Mówcy wskazywali, że ustępstwa cara w żaden sposób nie zmieniają złych warunków odbywania służby wojskowej. Przedstawiciele żołnierzy i marynarzy wystąpili z własną listą żądań, na której znalazły się: skrócenie czasu służby, podwyższenie żołdu, przyznanie lepszego wyżywienia i mundurów, prawo do swobodnego dysponowania czasem wolnym, w tym do picia alkoholu, wstępu do parków miejskich (co było w Kronsztadzie zakazane dla marynarzy) i udziału w wydarzeniach publicznych. Marynarze stwierdzili również, że skoro manifest październikowy przewidywał wolność słowa, powinna ona oznaczać również pełną swobodę wyrażania swojego niezadowolenia w rozmowach z oficerami. Na wiec r. przybył dowódca Floty Bałtyckiej adm. Konstantin Nikonow, wzywając marynarzy do rozejścia się. W kolejnych dniach Nikonow spotykał się z marynarzami i wysłuchiwał ich skarg. Obok skarg dotyczących warunków służby usłyszał również żądania powołania obieralnych sądów dyscyplinarnych i przeglądu całego regulaminu floty. Marynarze gromadzili się na ulicach, ostentacyjnie rozlewali kotły z zupą i niemal jawnie dyskutowali o tym, że po kolejnym wiecu, zaplanowanym na r., rozpocznie się otwarty bunt. Marynarze spalili również domy publiczne w Kronsztadzie.

r. jedna z kompanii piechoty stacjonujących w garnizonie kronsztadzkim złożyła w dowództwie swoją listę żądań. Żądali m.in. wolności zgromadzeń oraz swobodnego wyrażania swoich potrzeb i skarg. Oficerowie zdecydowali o aresztowaniu 50 żołnierzy i osadzeniu ich w jednym z fortów Kronsztadu położonych na mniejszych wyspach. O zatrzymaniu żołnierzy dowiedział się tłum żołnierzy i marynarzy, którzy właśnie niszczyli kronsztadzkie domy publiczne i rabowali sklepy z alkoholem. Podczas próby uwolnienia zatrzymanych jeden z marynarzy został śmiertelnie postrzelony, a inny - ciężko ranny. Marynarze ruszyli do koszar, przekazując dalej informacje o zdarzeniu. Wybuchło powstanie, do którego dołączyło 3-4 tys. marynarzy i żołnierzy.

W buncie wzięli udział marynarze, kursanci kronsztadzkiej szkoły wojskowej, znaczna część artylerzystów. Większość piechoty garnizonu pozostała natomiast lojalna wobec władzJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 85-86.. Część budynków koszarowych w mieście została zamknięta przez oficerów, przez co przebywający w nich żołnierze nie mogli dołączyć do buntu. Koszary, z których nikt nie dołączył do buntu, zostały zaatakowane przez powstańców. Działacze partii rewolucyjnych oraz marynarze o sprecyzowanych rewolucyjnych poglądach politycznych (przed 1905 r. rosyjscy socjaldemokraci mieli w Kronsztadzie swoje kółkaJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 36.) chcieli w sposób zorganizowany prowadzić powstanie, lecz większość buntowników zajęła się rozbijaniem sklepów, niszczeniem kwater oficerów i demonstrowaniem z bronią na ulicach. Atakowali również oficerów, których spotkali. Buntownicy splądrowali około 120 sklepów i kilka prywatnych domów. Wywołane przez nich straty wyceniono potem na milion rubli. r. w godzinach rannych oficerowie oraz cywilni mieszkańcy Kronsztadu uciekli z miasta.

Następnego dnia adm. Nikonow poprosił o skierowanie na teren miasta i twierdzy dodatkowych jednostek w celu stłumienia buntu. Stwierdził, że nawet marynarze, którzy nie przyłączyli się do powstania, nie byli godni zaufaniaA. Asher, The Revolution of 1905. Russia in Disarray, s. 270.. Do Kronsztadu wprowadzono 8 batalionów piechoty sprowadzonych z Petersburga i Pskowa (według innego źródła - z Peterhofu, Oranienbaumu i Petersburga). Marynarze wycofali się na ich widok do koszar. Do r. żołnierze lojalni wobec caratu opanowali wszystkie budynki koszarowe. W ciągu kolejnych dni wojsko aresztowało ok. dwóch tysięcy marynarzy podejrzanych o udział w buncie. W czasie powstania i jego tłumienia zginęło 26 osób, głównie zbuntowanych marynarzy, a 107 zostało rannych. Według innej oceny zginęły 24 osoby, z tego pięcioro cywilów, zaś 72 osoby, w tym 14 cywilnych, zostało rannych, według kolejnej zabitych było 22, a rannych 88. mały|Kronsztad 8 listopada 1905 Marynarze podejrzewani o udział w buncie mieli być sądzeni według praw stanu wojennego. Petersburska Rada Delegatów Robotniczych, aby uniemożliwić skazanie uczestników powstania na śmierć, ogłosiła na r. strajk w petersburskich fabrykach w geście solidarności z marynarzami oraz w geście protestu przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Królestwie Polskim. Rada wydała również proklamację, w której stwierdzała, iż robotnicy wstawiają się u władz za marynarzami. W rezultacie r. władze ogłosiły, że marynarze będą sądzeni według przepisów na czas pokoju. Autorytet Rady w armii znacząco wzrósł, zwłaszcza wśród żołnierzy jednostek stacjonujących w Petersburgu. Wydarzenia w Kronsztadzie odbiły się szerokim echem również w innych garnizonach; żołnierze wielokrotnie grozili odtąd oficerom "drugim Kronsztadem" w razie niespełniania ich żądań. W tym samym roku w rosyjskich garnizonach wybuchały kolejne bunty, a ich pacyfikowanie przez wojsko lojalne wobec władz nie zniechęcało kolejnych protestującychJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 111..

Po stłumieniu powstania w Kronsztadzie nadal były obecne partie rewolucyjne - socjaldemokraci (bez podziału na bolszewików i mienszewików) oraz eserowcy, którzy pod presją żołnierzy i marynarzy stworzyli wspólną organizację i ściśle koordynowali swoje działaniaJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 167-168.. W 1906 r. w Kronsztadzie doszło do kolejnego zbrojnego wystąpienia, które również zostało stłumioneJ. Bushnell, Mutiny amid Repression, s. 214-216..

Przed sądem stanęło 208 marynarzy oskarżonych o udział w buncie. Dziewięciu zostało skazanych na katorgę, 67 - na kary więzienia, 84 uniewinniono, pozostałych sąd skierował do batalionów karnych lub pozostawił w areszcie. Przynajmniej 120 żołnierzy i 27 marynarzy, wbrew wcześniejszej obietnicy, postawiono przed sądem specjalnym, który wymierzył 105 z nich kary więzienia lub katorgi.

Przypisy

Bibliografia

A. Asher, The Revolution of 1905. Russia in Disarray, Stanford University Press, Stanford 1988, ISBN 978-0-8047-2327-5 J. Bushnell, Mutiny amid Repression. Russian Soldiers in the Revolution of 1905-1906, Indiana University Press, Bloomington 1985, ISBN 0-253-33960-X.

Kategoria:Kronsztad Kategoria:Rewolucja w Imperium Rosyjskim (1905–1907)