Fanny Bullock Workman (ur. 8 stycznia 1859 w Worcester (Massachusetts), zm. 22 stycznia 1925 w Cannes) – amerykańska podróżniczka, alpinistka, kartografka i badaczka, głównie Karakorum, autorka licznych książek podróżniczych, od 30. roku życia zamieszkała w Europie. Jedna z pierwszych trzech kobiet do 1939, które były aktywne w górach najwyższych, do niej też przez 28 lat należał rekord wysokości osiągniętej przez kobietę w górach. Zaangażowana zwolenniczka równouprawnienia i prawa wyborczego dla kobiet.
Życiorys Urodzona w zamożnej rodzinie na Wschodnim Wybrzeżu, uczyła się w pensji dla dziewcząt w Nowym Jorku i dopełniła edukacji we Francji i w Niemczech. Małżeństwo z doktorem medycyny Williamem Hunterem Workmanem umocniło jej uprzywilejowaną pozycję społeczną. Ze sportem górskim zapoznała się w Górach Białych (New Hampshire). W 1889 małżonkowie Workman przenieśli się na stałe do Europy, zamieszkując w Dreźnie. Mieli dwójkę dzieci, których wychowanie powierzyli szkołom i opiekunom. Od początku pobytu w Europie oddali się pasji podróżowania, polegając na własnych, sporych środkach finansowych. Po pierwszych wycieczkach rowerowych po Szwajcarii, Francji i Włoszech podjęli w połowie lat 90. XIX w. dłuższe wyprawy rowerowe po Algierii i Hiszpanii. Od końca 1897 przez 29 miesięcy podróżowali, głównie na rowerach, po Indiach, pokonując tysiące kilometrów przeważnie w bardzo trudnych warunkach. Lato 1898 spędzili w Kaszmirze, gdzie odbyli swoją pierwszą wyprawę wysokogórską na przełęcz Karakoram Pass (5540 m), a jesień w Sikkimie, gdzie próbowali zorganizować ekspedycję w rejon Kanczendzongi. W ciągu następnych 14 lat siedmiokrotnie udawali się na wielomiesięczne pobyty w Karakorum, by eksplorować niezbadane lub mało znane rejony. Wchodząc na Pinnacle Peak (6930 m) w masywie , Fanny Bullock Workman ustanowiła ówczesny rekord wysokości osiągniętej przez kobietę w górach. Za najbardziej owocne uchodzą ich dwie ostatnie wyprawy w 1911 i 1912 na lodowce Masherbrum i Siachen. W 1917 Fanny Bullock Workman zapadła na zdrowiu i zmarła w wieku 66 lat w Cannes. Jej prochy spoczęły na cmentarzu w rodzinnym Worcester.
Pierwsze eskapady rowerowe Workmanowie podjęli dla przyjemności i opisali w dwóch bogato ilustrowanych książkach, dobrze przyjętych przez czytelników. Późniejsze wyprawy, podejmowane przeważnie z jej inicjatywy, miały cele jednoznacznie badawcze i sportowe. Dwa lata spędzone na podróżowaniu po Indiach, Cejlonie i Azji Płd.-Wsch. poświęcone były dokumentowaniu poprzez fotografie i opisy dawnej architektury subkontynentu indyjskiego. Dalsze ekspedycje w różne rejony Kaszmiru służyły renonesanowi, kartografowaniu i zbieraniu informacji z zakresu glacjologii, meteorologii i fizjologii. Zdobytą wiedzą dzielili się, publikując po każdej wyprawie obszerną relację książkową i wygłaszając prelekcje w wielu miastach europejskich. Sporządzane przez nich mapy nie zawsze spotykały się z uznaniem autorytatywnego w tamtym okresie Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie, niemniej jednak doceniano wkład Workmanów w rozwój wiedzy na temat geomorfologii i klimatu Karakorum. Kontrowersje budził także ich stosunek do rodzimych mieszkańców rejonów, które odwiedzali. Jako autorka i prelegentka Fanny Bullock Workman była zdecydowanie aktywniejsza od męża. Była pierwszą Amerykanką, która wystąpiła z prelekcją na Sorbonie i drugą, wygłaszającą prelekcję w Królewskim Towarzystwie Geograficznym. W 1913 przyjęto ją w poczet jego członków. Otrzymała członkostwo także od innych europejskich towarzystw naukowych, geograficznych i klubów alpinistycznych.
Swoją życiową postawą wpisywała się w anglosaski koncept – wyemancypowaną i niezależną, realizującą własne cele życiowe, negującą patriarchalny porządek społeczny. Wykazała, że kobieta jest w stanie i potrafi wspinać się na duże wysokości równie dobrze jak mężczyzna, przyczyniając się tym samym do przełamania bariery płci w alpinizmie. Uważała się tym samym za modelową przedstawicielkę ruchu na rzecz równouprawnienia kobiet. Była zdeklarowaną zwolenniczką przyznania kobietom prawa do udziału w wyborach. W treść swoich tekstów wplatała opowieści o sytuacji kobiet w krajach i regionach, które odwiedzała. Współcześnie uważano ją i Annie Smith Peck, zdobywczynię Huascarán w Andach, za najbardziej znane i najlepsze alpinistki swoich czasów.
Dzieciństwo i młodość mały|lewo|Fanny zaczęła chodzić po górach w masywie Góry Waszyngtona (New Hampshire) Urodziła się 8 stycznia 1859 roku w Worcester w stanie Massachusetts w zamożnej i uprzywilejowanej rodzinie, wywodzącej swych przodków od Pielgrzymów. Była najmłodszą z trójki dzieci Elviry Hazard i Alexandra H. Bullocka, biznesmena i byłego republikańskiego gubernatora stanu Massachusetts. Otrzymała wykształcenie zgodne z wymogami pozycji swoich rodziców: najpierw pod okiem guwernantek, potem na pensji dla dziewcząt (Miss Graham’s Finishing School) w Nowym Jorku. Edukację, szczególnie naukę języków, dopełniły pobyty w Paryżu i w Dreźnie. Z tamtego okresu zachowało się kilka jej opowiadań, większość nieopublikowana, w których dawała wyraz swojemu upodobaniu do przygód. Bohaterką jednego z nich (A Vacation Episode) jest piękna angielska arystokratka, pełna pogardy dla społeczeństwa, która ucieka do Grindelwaldu, zostaje znakomitą alpinistką i poślubia Amerykanina. Ta opowieść zawiera wiele elementów z życia samej Fanny: żądzę podróżowania, miłość do gór i zaangażowanie na rzecz praw kobiet. W 1886, już jako mężatka, opublikowała w „New York Magazine” pozytywnie zrecenzowane opowiadanie, którego akcja, tocząca się podczas pierwszej wojny indyjskiej, dotyczy „pojmania i uratowania białej dziewczyny”. mały|Fanny Bullock i William Hunter Workman ok. 1910 W 1879 wróciła do Stanów Zjednoczonych i 16 czerwca 1882 poślubiła, starszego o 12 lat, . On także pochodził z zamożnej rodziny, studiował na uniwersytecie Yale i w Harvardzie, gdzie zdobył wykształcenie medyczne. W chwili zawierania małżeństwa był lekarzem o ugruntowanej pozycji. W 1884 urodziła im się córka Rachel. Dzięki Williamowi poznała wspinaczkę górską. Rokrocznie spędzali lato w Białych Górach w stanie New Hampshire, gdzie kilkakrotnie weszła na szczyt Góry Waszyngtona (1918 m). Podczas tamtych wypraw górskich miała okazję rozwijać umiejętności wspinaczkowe wspólnie z innymi kobietami, ponieważ amerykańskie kluby alpinistyczne, w przeciwieństwie do europejskich, dopuszczały członkostwo kobiet i zachęcały je do uprawiania tego sportu. Tym samym włączano się w promowanie wizji nowej amerykańskiej kobiety – Wybór bibliografii dot. amerykańskiej ewolucji rozumienia pojęcia New Woman pod linkiem., która miała czuć się na swoim miejscu zarówno w domu, jak i uprawiając sport. Fanny Bullock Workman dokładnie odpowiadała temu modelowi nowej kobiecości. Jenny Ernie-Steighner w artykule na temat dynamiki płci w alpinizmie (Delightful Escapes, 2009) stwierdza, że doświadczenia zebrane w amerykańskich, egalitarnych (pod względem płci, nie w sensie społecznym czy rasowym) kręgach wspinaczkowych ukształtowały relację Fanny Bullock Workman do kwestii równouprawnienia płci. Konsekwencją tej jej postawy, nadal obcej mentalności europejskiej, było późniejsze zaangażowanie na rzecz zrównania statusu kobiet i mężczyzn: „żaden ze znanych wówczas międzynarodowych alpinistów, ani mężczyzna, ani kobieta, nie wypowiadał się tak otwarcie i żarliwie na temat praw kobiet [jak Fanny Bullock Workman i współczesna jej amerykańska alpinistka Annie Smith Peck]”. Po ośmiu latach mieszkania w Worcester, dr Hunter Workman zrezygnował z dalszego prowadzenia praktyki lekarskiej, jako powód podając stan zdrowia. Po śmierci ojców, Fanny w 1882 i Williama w 1885, małżonkowie Workman odziedziczyli ogromne posiadłości, nie hamowani więc względami finansowymi, wyruszyli w swoją pierwszą większą podróż – po Skandynawii i Niemczech. Opuściwszy Stany w 1889, Fanny Bullock Workman nigdy już do Ameryki nie wróciła.
Wyjazd do Europy i wyprawy rowerowe 1889-1897 mały|Fanny koło Toledo, czerwiec 1895 mały|lewo|Fanny w Katalonii, kwiecień 1895 W 1889 rodzina Workmanów zamieszkała w Dreźnie. Zdaniem Thomasa Pauly’ego, historyka sportu i literatury, oficjalny powód wyjazdu do Europy był pretekstem, gdyż William zaskakująco szybko wyzdrowiał. W grudniu tego roku urodziło się im drugie dziecko, któremu dali na imię Siegfried. Fanny nie była jednak skłonna podjąć tradycyjnych ról żony i matki, pragnąc w ich miejsce realizować własne ambicje zostania podróżniczką i pisarką. Wspólnie Workmanowie ulegli fascynacji świeżo opatentowanym modelem nowego środka pokonywania odległości – Rover Safety Bicycle. Według Pauly’ego Fanny podczas wypraw rowerowych, które zaczęli podejmować w tym czasie, „pilnie poszukiwała alternatywnej tożsamości, takiej, która wyzwoliłaby ją od konwencjonalnych obowiązków żony i matki oraz pozwoliła realizować jej zainteresowania i ambicje”. W latach 1888–1893 odbywali wycieczki rowerowe po Niemczech, Szwajcarii, Francji i Włoszech, wyjężdżali też w Alpy. W sierpniu 1891 jako jedna z pierwszych kobiet weszła na Mont Blanc drogą przez Grand Plateau. Była także jedną z pierwszych alpinistek, które wspięły się na Jungfrau i Matterhorn. Na czas, gdy Workmanowie odbywali długie podróże, pieczę nad dziećmi sprawowały opiekunki. W czerwcu 1893, po ich powrocie z wyjazdu rowerowego po Włoszech, trzyipółletni Siegfried zachorował na grypę, z której rozwinęło się zapalenie płuc, i chłopczyk zmarł. W 1894 wyruszyli na rowerach poza Europę – do Algierii i Afryki Północnej. Jak pisze Michael Plint (The Workmans, 1992), ich pęd do podróży mógł mieć coś wspólnego z poniesioną w 1893 stratą. Rezultatem afrykańskiego wojażu była książka Algerian Memories. A Bicycle Tour over the Atlas to the Sahara, opublikowana co prawda pod oboma nazwiskami, ale, podobnie jak w przypadku ich późniejszych książek, to Fanny była główną autorką tekstu i fotografii. Wiele uwagi poświęcono w niej opisywaniu piękna i romantyczności krajobrazu, nie pomijając jednak milczeniem obserwowanego po drodze wyzysku i zaniedbywania doznawanych przez kobiety w algierskim społeczeństwie. Z powrotem w Europie wyruszyli w 1895 na kolejną wielką wyprawę rowerową – po Hiszpanii. Przejechali w sumie ok. 4,5 tys. km, każde z nich wioząc ok. 9 kg bagażu, w odcinkach dziennych wynoszących średnio 72 km, choć były i takie ponad 120 km. Napisana po powrocie książka, Sketches Awheel in Modern IberiaPod takim tytułem praca Workmanów ukazała się w 1897 w wydawnictwie G. P. Putnam’s sons w USA i w tym samym roku w wydawnictwie Fisher Unwin w Wlk. Brytanii. W tej formie dostępna jest w domenie publicznej. Pod tym tytułem wydano kilka reprintów, np. w 2013 w Rosji w wydawnictwie Pubmix, ISBN 9785518497702. Ponadto w drugiej dekadzie XXI wieku ukazało się kilka wydań tego tekstu Workmanów pod tytułem Sketches Awheel In Fin De Siècle Iberia, np. w miękkiej oprawie w wydawnictwie Legare Street Press, London, 2022, ISBN 9781018691596, lub oprawna w skórę w Delhi: Gyan Books, 2023., potwierdziła wzorzec, któremu pozostali wierni do końca życia: wspólne podróże, obserwacje naukowe, fotografowanie i pisanie o nich, a w przypadku Fanny – ponadto wygłaszanie prelekcji i publikowanie artykułów. Ich opowieści o wyprawach rowerowych były na ogół lepiej przyjmowane niż późniejsze relacje na temat ich górskich wyczynów. mały|Fanny w drodze do Mahabalipuram (Tamilnadu), styczeń 1898
Podróż po Azji płd.-wsch. i Indiach – 1897 do 1899 mały|lewo|Fanny i pielgrzymi Dźagannath zmierzający do Puri