Józef Cetner (ur. 17 lutego 1887 w Tarnopolu, zm. 5 lipca 1965 w Krakowie) – wybitny polski wirtuoz skrzypiecOrkiestra. Miesięcznik. Nr 2(65), Rok VII, Luty 1936, bibliotekacyfrowa.pl., pedagog muzyczny, solistaPrzyjaciel Pieśni. Miesięcznik. Zabrze, nr 2, Rok 3, luty 1938, Organ Związku Polskich Kół Śpiewaczych na Śląsku Opolskim.sbc.org.pl. i koncertmistrz, w środowisku muzycznym zwany polskim PaganinimDziedzictwo i Pamięć Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej. II Muzealne spotkania z KresamiJózef Cetner - fotografia..
Pochodzenie i dzieciństwo Urodził się w wielodzietnej rodzinie jako najmłodsze dziecko Tomasza Cetnara (pracownika kolei pochodzącego z Trzcinicy koło Jasła, w województwie podkarpackim) i Marii Komar (pochodzącej z Zagrobeli). W wieku trzech lat zmarł jego ojciec, a dwa lata później jego matka. Był wychowywany przez najstarszą w rodzinie, siostrę Karolinę Cetner. Żył w biedzie, często głodując. Brat Jakub, dużo starszy od Józefa i najstarszy spośród wszystkich braci był nauczycielem muzyki.
Wykształcenie Po ukończeniu szkoły powszechnej podjął dalszą naukę w Seminarium Nauczycielskim w Tarnopolu, gdzie zdał maturę w roku 1908. Od września 1908 do czerwca 1912 studiował w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie pod kierunkiem takich pedagogów muzycznych jak Maurycy Wolfstahl (gra skrzypcowa) oraz Mieczysław Sołtys (przedmioty teoretyczne). W okresie od 1912 do 1914 studiował w Uniwersytecie Muzyki i Sztuk Scenicznych w Wiedniu pogłębiając edukację (także wiolinistycznąSzkoły artystyczne. Szkoły skrzypiec. Dzieło 35., dbc.wroc.pl.) m.in. u światowej sławy pedagoga gry skrzypcowej Otakara Ševčíka. Był to okres, który jak się później okazało, znacząco wpłynął na jego karierę pedagogiczną w zakresie nauki gry na skrzypcach. Wykorzystywał w niej metody Ševčíka oparte na ćwiczeniach technicznych prawej i lewej ręki.
Działalność podczas I wojny światowej Wybuch I wojny światowej zaskoczył go podczas pobytu wakacyjnego wraz z dwoma braćmi (Michałem i Jakubem) w Piwnicznej. Powołany w 1915 do wojska, został zwolniony z powodu grożącej choroby płuc. Powrócił do Piwnicznej gdzie założył i prowadził czterogłosowy chór mieszany o nazwie „Galicyjski chór włościański”. Chór rozpoczął próby w grudniu 1916, a w lipcu 1917 odbyły się pierwsze koncerty w Krynicy, Szczawnicy, Tarnowie, Krakowie, Starym i Nowym Sączu. Chórzystki prezentowały się w tradycyjnych ludowych strojach krakowskich. Na koncertach Józef występował w duecie skrzypcowym wraz ze swoim bratem Michałem w tradycyjnych strojach góralskich (grali oni wówczas również utwory solowe). Opracował na chór i skrzypce szereg kompozycji ludowych. Wyreżyserował jasełka "Betlejem polskie" Lucjana Rydla, wystawione w 1917.
W październiku 1917 z okazji setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki Józef Cetner zadyrygował „Galicyjskim chórem włościańskim” w Krakowie, odbył się wtedy również recital skrzypcowy braci, Józefa i Michała. W Piwnicznej Cetner udzielał lekcji gry na skrzypcach i organizował również koncerty swoich uczniów. W latach 1919–1929 powrócił do Lwowa i prowadził klasę gry skrzypcowej na kursie wyższym i koncertowym w Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego. We wrześniu 1929 przeniósł się na Śląsk, ale nadal uczył w Konserwatorium Muzycznym dojeżdżając do Lwowa co dwa tygodnie. Wziął udział w koncercie inauguracyjnym 29 września 1929 w Teatrze Polskim, wykonując Polską Sonatę op. 15 na skrzypce i fortepian Witolda Friemanna przy akompaniamencie samego kompozytora.
Od 12 listopada 1936 aż do wybuchu II wojny światowej w 1939 pełnił obowiązki wicedyrektora szkoły, jednocześnie wykładając własną metodykę gry skrzypcowej w katowickim Konserwatorium Muzycznym i przenosząc tradycje szkoły lwowskiej (m.in. Karol Lipiński, Romuald Kochański), a także szkoły rosyjskiej (). Wykłady cieszyły się sporym zainteresowaniem, prowadzone były w formie dyskusji i wymiany poglądów z uczniami.
W 1934 Józef Cetner odkupił od Jana Gawlasa część wyposażenia oraz koncesję na prowadzenie szkoły muzycznej w Cieszynie (założonej w 1932 i zlikwidowanej po dwóch latach filii katowickiego Konserwatorium Muzycznego)Szkoła Artystyczna. SERIA WYDAWNICZA CENTRUM EDUKACJI ARTYSTYCZNEJ 2 (6)/2019. Centrum edukacji artystycznej. Warszawa 2019.ISBN 978-83-62156-25-2 (wersja elektroniczna online).. Prowadzenie przekazał Janowi Drozdowi, który nadał ostateczny kształt artystyczny i organizacyjny szkole.
Jan Drozd prowadzący w Nowym Jorku swoją szkołę muzyczną i współpracujący z Ignacym Paderewskim w odpowiedzi na otrzymany telegram podjął szybką decyzję o zakupie Szkoły Muzycznej w Cieszynie od Józefa Cetnera i powrocie do Polski. Przewiózł ze sobą instrumenty oraz bogatą bibliotekę nutową. Szkoła pod jego dyrektorstwem wznowiła, tym razem samodzielną działalność, przyjmując nowych uczniów w 1934. Józef Cetner również uczył w reaktywowanej Państwowej Szkole Muzycznej I i II stopnia w Cieszynie, jednocześnie wciąż prowadząc lekcje w Śląskim Konserwatorium Muzycznym w Katowicach.
Kariera solisty i koncertmistrza Działalność artystyczną, jako solista wirtuoz, rozpoczął w okresie studiów i kontynuował do 1965. Podczas występów akompaniowała mu Stanisława Czechowiczówna (pianistka i pedagog Konserwatorium Muzycznego we Lwowie). Współpracował także z Zofią Haniszewską-GołkowskąNiezwykła więź kresów wschodnich i zachodnich.Tadeusz Puchalski – leśnik, myśliwy, wiolonczelista, studia.okl.lasy.gov.pl.Zofia Haniszewska-Gołkowska, leksykonkresowian.instytutslaski.pl. oraz Stefanią Allinówną. Akompaniowali mu również tacy artyści jak: Edward Steinberg, Aleksander Brachocki. W duecie grywał ze skrzypkiem M. Kowalskim (który również był jego asystentem w latach 1937–1939 w Konserwatorium Muzycznym we LwowieMieczysław Kowalski, leksykonkresowian.instytutslaski.pl.).
Występował z orkiestrą Towarzystwa Muzycznego w Katowicach pod dyrekcją Faustyna Kulczyckiego. Grał na XVIII-wiecznych skrzypcach lutnika . Występował z kwartetem w składzie: J.C. – I skrzypce, M. Kowalski – II skrzypce, Marian Łobarzewski – altówka, Józef Drohomirecki – wiolonczela. W 1929 podczas pobytu wakacyjnego w Węgierskiej Górce u przyjaciela Jana Drozda, założył kwartet smyczkowy (J.C. – I skrzypce, A. Łabowska – II skrzypce, J. Drozd – altówka, Tadeusz Puchalski – wiolonczela) który koncertował w Węgierskiej Górce i pobliskich miejscowościach.
Emigracja W nocy 3 stycznia 1940 został aresztowany wraz ze swoim bratem Michałem przez Niemców, ale nad ranem 4 stycznia został zwolniony na podstawie pomyłki – nie było go na liście do aresztowania (zaś jego brat został rozstrzelany trzy dni później, 6 stycznia pod Kielcami u podnóża Białej Góry między Wiśniówką i Dąbrową).
Dzięki uczniom z konserwatorium, w którym wykładał, jeszcze przed wojną otrzymał paszport. Zostawiając rodzinę wyjechał do Włoch, a następnie dzięki Ignacemu Paderewskiemu, który zorganizował wówczas pomoc polskim artystom, wyjechał przez Szwajcarię do Francji, następnie do Szkocji a później do Anglii. Podczas pobytu na emigracji koncertował w Glasgow, Edynburgu oraz w Londynie gdzie osiedlił się i prowadził działalność artystyczno-pedagogiczną. W Londynie zakupił skrzypce włoskiego lutnika . Miał okazję poznać Demetriusa Constantine Dounisa i spotkanie to zaowocowało w powstanie tłumaczeń publikacji D.S. Dounisa (jak i Carla Flescha) na język polski (na potrzeby nauczania przez Józefa Cetnera gry na skrzypcach już w Polsce). W 1945 uzyskał pozwolenie na udzielanie prywatnych lekcji gry na skrzypcach w Anglii (dzięki temu wspierał młodych skrzypków w przygotowaniach do egzaminów konkursowych do Royal Academy of Music w Londynie).
W roku 1952 po 12 latach wrócił do Polski (tym razem do Krakowa, gdzie mieszkała jego żona wraz z dorosłymi już córkami), lecz do Anglii wracał wielokrotnie do 1957. Podczas pobytu w Anglii dał szereg koncertów propagujących muzykę polską, grał dla polskich żołnierzy, występował przed Polonią angielską.
Okres po powrocie z emigracji do Polski W okresie od 1 września 1957 do 1965 dzięki pomocy przyjaciół otrzymał posadę w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu jako profesor nadzwyczajny na Wydziale Instrumentalnym (skrzypce i metodyka gry na skrzypcach). W latach 1958–1959 sprawował tam również funkcję kierownika Katedry Instrumentów Orkiestrowych. W latach 1962–1966 sprawował rolę konsultanta i rzeczoznawcy Szkół Muzycznych I i II stopnia we Wrocławiu.
3 grudnia 1960 Państwowa Wyższa Szkoła Muzyczna we Wrocławiu zorganizowała pod protektoratem Ministra Kultury i Sztuki Tadeusza Galińskiego jubileusz 45-lecia pracy artystycznej i pedagogicznej Józefa Cetnera, podczas którego zagrał Koncert skrzypcowy d-moll Giuseppe Tartiniego.
W wieku 74 lat, w 1961 przeszedł na emeryturę, jednak nadal pozostawał aktywny jako pedagog, skrzypek i wykładowca.
W lutym 1965 powtórzył swój solowy występ z jubileuszu 45-lecia działalności. Odbyło się to podczas koncertu symfonicznego z okazji 100 rocznicy Jana Sibeliusa zorganizowanego przez Państwową Filharmonię Śląską w Katowicach.
Zmarł w wieku 78 lat z powodu powikłań po gruźlicy. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Uczniowie i upamiętnienia Jego uczniami byli m.in. Tadeusz Krotochwila, Karol Stryja, Edward Statkiewicz, Stanisław Lewandowski, Michał Spisakhttps://booklets.idagio.com/5902547016153.pdfMichał Spisak. Piano Solo and chamber music., Mieczysław Kowalski, Witold Krzemieński, Aleksandra Łabowska, Franciszek Ryling czy Józef Prower. Wśród jego wychowanków z okresu pracy we Wrocławiu byli: Ernest Dobiosz, Stanisław Grabca, Elżbieta Kopeczek, Henryk Pawlak.
Dorobek jego twórczości artystycznej obejmuje koncerty w Polsce (m.in. w Katowicach, Krakowie, Lublinie, Lwowie, Poznaniu, Raciborzu, Warszawie) oraz za granicą (m.in. w Austrii, Czechosłowacji, Hiszpanii (opera La Scalla), Anglii, Szkocji, Niemczech i we Włoszech). Afisze koncertowe z wydarzeń, w których brał udział Józef Cetner znajdują się m.in. w Archiwum Śląskiej Kultury Muzycznejprzy Bibliotece Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach.
Odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi (1936).
Jego portret sporządził malarz Józef Kidoń i jako fotografia oryginalnego obrazu olejnego, przechowywanego w prywatnej rodzinnej kolekcji, znajduje się w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Członek Dolnośląskiego Towarzystwa Muzycznego i autor stałych odczytów i referatów dotyczących pedagogiki skrzypcowej.
Życie rodzinne 2 lipca 1919 ożenił się z Michaliną Piechowicz, sądeczanką, jego uczennicą występującą w Galicyjskim chórze włościańskim.
Jego braćmi byli: Jakub Cetner (zm. 26 października 1943 na skutek tortur, pochowany na cmentarzu św. Rocha w Buku, w woj. wielkopolskim), profesor Michał Cetner (pochowany na Cmentarzu Partyzanckim w Kielcach), (zasłużeni pedagodzy muzyki i uczestnicy tajnych kompletów).
Józef miał dwie córki: Lidię Cetner (ur. 1925) i Grażynę Marię Cetner (ur. 1927).
Publikacje Pierre Gaviniés. 24 etiudy na skrzypce solo. Opracowanie: Józef Cetner. Kraków, 1963. Wydawnictwo: PWM, nr katalogowy 4672, seria pedagogiczna. Zasady nauczania gry skrzypcowej (rękopis). Podręcznik. Skrzypce główne – program nauczania w wyższych szkołach muzycznych.
Przypisy
Bibliografia Szkoła Artystyczna SERIA WYDAWNICZA CENTRUM EDUKACJI ARTYSTYCZNEJ 2 (6)/2019, WARSZAWA, CZERWIEC 2019, ISBN 978-83-62156-25-2 (wersja elektroniczna online). Eugeniusz Lebdowicz, Maria Lebdowiczowa. Dawni piwniczanie. Wydawnictwo: Drukarnia Baad, 2006 r. ISBN 8360480001. Stanisław Łoza. Czy wiesz kto to jest? Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938, Dolnośląska Biblioteka Publiczna im. Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu, s. 95. 25 lat Szkoły Muzycznej w Cieszynie, red. E. Baron, J. Drozd, I. Myrdacz, Cieszyn, 1959, s. 39. (Krst), Zmarł Józef Cetner, „Ruch Muzyczny” 1965, nr 19, s. 13.