Język łotewski (łot. ) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się w sumie ok. 2 mln osób, głównie na Łotwie.
Informacje ogólne Język łotewski należy wraz z litewskim do grupy wschodniej języków bałtyckich, stanowiących podgrupę w rodzinie języków indoeuropejskich. Obydwa języki zachowały stosunkowo dużą liczbę archaicznych cech prajęzyka, zwłaszcza w zakresie morfologii imiennej, aczkolwiek zarówno fonologia, jak i morfologia czasownika wykazują w stosunku do prajęzyka pewne innowacje. W przeciwieństwie do języka litewskiego łotewski znajdował się pod silnym wpływem języków germańskich, ugrofińskich oraz słowiańskich, czego efektem są stosunkowo liczne innowacje gramatyczne i leksykalne nieobecne w litewskim. Dlatego też przydatność łotewskiego do badań porównawczych nad językami indoeuropejskimi i rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego jest mniejsza niż konserwującego wiele archaicznych cech języka litewskiego. Pewne archaiczne cechy języka łotewskiego (głównie leksyka, lecz nie tylko) występują zwłaszcza w tradycyjnych pieśniach ludowych (tzw. dainach) oraz w poezji ludowej.
Słownictwo łotewskie wykazuje wiele zapożyczeń z niemieckiego, szwedzkiego i rosyjskiego. Współcześnie obserwowany jest rosnący wpływ angielskiego.
Od wczesnego średniowiecza aż do XIX wieku język łotewski był pod bardzo silnym wpływem języka niemieckiego z uwagi na setki lat niemieckiego panowania na terenie Łotwy oraz tego, że nawet w późniejszych czasach wyższą klasę społeczeństwa na Łotwie stanowili Niemcy. Najstarsza zachowana książka w języku łotewskim to Catechismus Catholicorum (Iscige pammacischen) z 1585 roku.
Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. władze Łotwy ustanowiły język łotewski jedynym językiem urzędowym w tym kraju i prowadzą kampanię na rzecz jego upowszechnienia wśród mniejszości narodowych (przede wszystkim Rosjan preferujących język rosyjski).
Pierwszy artykuł Deklaracji Praw Człowieka w języku łotewskim:
„Visi cilvēki piedzimst brīvi un vienlīdzīgi savā cieņā un tiesībās. Viņiem ir saprāts un sirdsapziņa, un viņiem citam pret citu jāizturas brālības garā.”
Pisownia i alfabet
Język łotewski jest zapisywany przy pomocy alfabetu łacińskiego z użyciem haczków, makronów i przecinków pod literą. Występują w nim następujące litery:
A a Ā ā B b C c Č č D d E e Ē ē F f G g Ģ ģ H h I i Ī ī J j K k Ķ ķ L l Ļ ļ M m N n Ņ ņ O o P p R r S s Š š T t U u Ū ū V v Z z Ž ž
Ortografia w dużym zakresie ma charakter fonetyczny i odzwierciedla wymowę poszczególnych wyrazów.
Do 1938 r. wykorzystywano także litery Ō ō, Ŗ ŗ i Ch ch. Lecz w 1939 r. litera Ŗ ŗ i dwuznak Ch ch przywrócono, a w 1940 r. także Ō ōValdības Vēstnesis 31.07.1940, Latvijas Kareivis 30.07.1940, jednak litery Ŗ ŗ i Ō ō ponownie usunięto w 1946 r., podczas gdy Ch ch – w 1957 r..
Stara ortografia Stara ortografia bazowała na ortografii języka niemieckiego i nie reprezentowała zbyt dobrze wymowy języka łotewskiego. Na początku teksty pisane były używane przez duchownych niemieckich w ich pracy z Łotyszami. Zasady pisowni były wówczas chaotyczne, np. występowało 12 wariantów zapisu głoski „Š”. W 1631 roku duchowny Georgs (Juris) Mancelis podjął starania mające na celu usystematyzowanie pisowni. Tak powstały pierwsze systematyczne zasady pisowni języka łotewskiego. Stara ortografia była używana do XX wieku, gdy powoli zastępowano ją ortografią nowoczesną.
Porównanie odmian łotewskiej ortografii Na przykładzie modlitwy „Ojcze nasz” w różnych stylach języka łotewskiego:
Pierwsza ortografia(Cosmographia Universalis) Stara ortografia Nowa ortografia Styl używany w internecieMuuſze Thews exkan tho DebbesMuhſu Tehvs debbeſîsMūsu tēvs debesīsMuusu teevs debesiisSweetyttz thope totws waerdtczSwehtits lai top taws wahrdsSvētīts lai top tavs vārdsSveetiits lai top tavs vaardsEnaka mums touwe walſtibe.Lai nahk tawa walſtibaLai nāk tava valstībaLai naak tava valstiibaTows praetcz noteſeTaws prahts kai noteekTavs prāts lai notiekTavs praats lai notiekka exkan Debbes tha arridtczan wuerſſon ſemmeskà debbeſîs tà arirdſan zemes wirsûkā debesīs, tā arī virs zemeskaa debesiis taa arii virs zemesMuſze beniſke mayſe bobe mums ſdjoben.Muhsu deeniſchtu maizi dod mums ſchodeenMūsu dienišķo maizi dod mums šodienMuusu dienishkjo maizi dod mums shodienVnbe pammet mums muſſe parrabeUn pametti mums muhſu parradus [później parahdus]Un piedod mums mūsu parādusUn piedod mums muusu paraaduska mehs pammettam muſſims parabenekimskà arri mehs pamettam ſaweem parrahdneekeemkā arī mēs piedodam saviem parādniekiemkaa arii mees piedodam saviem paraadniekiemVnbe nhe wedde mums exkan kaerbenaſchenneUn ne eeweddi muhs eekſch kahrdinaſchanasUn neieved mūs kārdināšanāUn neieved muus kaardinaashanaaSeth atpeſthmums no to lounebet atpeſti muhs no ta launa [później łauna]bet atpestī mūs no ļaunabet atpestii muus no ljaunaAefto thouwa gir ta walſtibeJo tew peederr ta walſtibaJo tev pieder valstībaJo tev pieder valstiiba.vnbe tas ſpeez vnb tas Goobtcz tur muſſigeun tas ſpehks un tas gods muhſchigi [później muhzigi]spēks un gods mūžīgispeeks un gods muuzhiigiAmenAmenĀmenAamen
Dialekty thumb|310px|Podział dialektów łotewskich: kolor niebieski – dialekt liwoński; kolor zielony – dialekt środkowy; kolor żółty – dialekt łatgalski Wyróżnia się trzy główne dialekty języka łotewskiego: 1. Dialekt liwoński (łot. lībiskais dialekts) – występuje na terenach przyległych do Zatoki Ryskiej. 2. Dialekt środkowy (vidus dialekts) – występuje w centrum kraju; na dialekcie tym oparty jest współczesny łotewski język literacki. 3. Dialekt łatgalski, zwany też górnołotewskim (augšzemnieku dialekts) – występuje we wschodnich częściach kraju bezpośrednio sąsiadujących ze słowiańskim obszarem językowymPodział dialektów za: W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 879..
Wśród powyższych dialektów wyróżnić można także szereg gwar. Dialekt liwoński obejmuje gwary tamijskieStosowane jest też określenie gwary tamskie. (występujące na terenie Kurlandii) oraz gwary inflanckie (występujące w zachodniej Liwonii). W ramach dialektu środkowego wyróżnia się z kolei: gwary środkowe (na terenie Liwonii, nad rzeką Gaują), gwary zemgalskie (w basenie Lelupy, na terenie Semigalii) oraz gwary kurońskie (w południowej Kurlandii, w górnym biegu rzeki Windawy).
Gramatyka W języku łotewskim wyróżnia się dwa rodzaje: męski i żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.
Rodzaj Końcówka Przykłady męski -s tēvs – ojciec, galds – stół -š (zdrobnienia) tētiņš – tatuś, aliņš – piwko -is brālis – brat, skapis – szafa -us medus – miód, ledus – lód żeński -a māsa – siostra, istaba – pokój -e māte – matka, puķe – kwiatek -s nakts – noc, sirds – serce
Rzeczowniki odmieniane są, podobnie jak w języku polskim, przez siedem przypadków (choć niektórzy autorzy nie wyodrębniają narzędnika, który w liczbie pojedynczej jest zbieżny z biernikiem, a w liczbie mnogiej z celownikiem).
Z kilkoma wyjątkami akcent pada na pierwszą sylabę.
Język łotewski w Polsce W roku 2022 było w Polsce aktywnych siedmioro tłumaczy przysięgłych języka łotewskiego. Naukę języka łotewskiego w Polsce oferuje UAM, a także Uniwersytet Warszawski (jednakże tu językiem przewodnim jest litewski).
Zobacz też Łotewska Wikipedia
Przypisy
Bibliografia W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 870–884.
Łotewski