Nurty polityczne w Stanach Zjednoczonych

thumb|Symbole dwóch głównych partii Stanów Zjednoczonych: słoń (Partia Republikańska) i osioł (Partia Demokratyczna); partie te reprezentują spektrum poglądów, grupując stronnictwa o różnych przekonaniach; współcześnie, Republikanie są w większości konserwatywni, a Demokraci liberalni W toku historii Stanów Zjednoczonych ukształtowało się wiele nurtów i doktryn politycznych wyrażających poglądy, interesy, wartości i cele różnych grup społecznych. Nurty te były związane z szerszymi ideologiami i były przyjmowane przez partie i ruchy polityczne, i odnosiły się do polityki krajowej, ale także do kwestii gospodarczych, społecznych i międzynarodowych.

Podział sceny politycznej w Stanach Zjednoczonych przebiega zasadniczo na osi dwubiegunowej. Obywatele najczęściej określają się jako prawica (konserwatyści) – centrum – lewica ().

thumb|Odsetek liberałów (niebieski) i konserwatystów (czerwony) opowiadających się za głównymi propozycjami politycznymi w Stanach Zjednoczonych (Pew Research Center, 2021) Współczesny konserwatyzm amerykański obejmuje konserwatyzm społeczny, liberalizm klasyczny i liberalizm gospodarczy. Pierwszy z tych nurtów rozwinął się jako odpowiedź na komunizm i ruch praw obywatelskich, podczas gdy dwie kolejne ideologie rozwinęły się w odpowiedzi na Nowy Ład. Współczesny liberalizm amerykański łączy w sobie progresywizm, liberalizm opiekuńczy i liberalizm społeczny, rozwijający się w erze postępowej i czasach wielkiego kryzysu. Istotnym nurtem na scenie politycznej jest też libertarianizm, który rozwinął się w połowie XX wieku jako odrodzenie klasycznego liberalizmu. Historia ruchów politycznych w Stanach Zjednoczonych była kształtowana przez różnorodne nurty polityczne: republikanizm, populizm, separatyzm, faszyzm, socjalizm, monarchizm i nacjonalizm.

Podział sceny politycznej ukształtował się w czasie rewolucji amerykańskiej i początkowo opierał się na opozycji między monarchizmem wspierającym rządy brytyjskie i republikanizmem. Po uzyskaniu niepodległości republikanizm podzielił się na nowe doktryny, w tym republikanizm klasyczny, demokrację jeffersonowską i demokrację jacksonowską. W latach poprzedzających wojnę secesyjną na znaczeniu zyskały abolicjonizm i secesjonizm. Progresywizm rozwinął się na początku XX wieku, a w ciągu następnych dziesięcioleci ewoluował w nowoczesny liberalizm, w odpowiedzi na który rozwinął się nowoczesny konserwatyzm. W epoce zimnej wojny rozwinął się wśród konserwatystów antykomunizm i neokonserwatyzm, podczas gdy w ramach ruchu na rzecz praw obywatelskich ukształtował się antyrasizm. Na początku XXI wieku rozwinęły się ruchy populistyczne, w tym amerykańska socjaldemokracja, demokratyczny socjalizm i trumpizm.

Mężczyźni, biali Amerykanie, osoby starsze, chrześcijanie i osoby bez wyższego wykształcenia mają częściej poglądy konserwatywne, podczas gdy kobiety, Afroamerykanie, młodzi dorośli, niechrześcijanie i osoby z wyższym wykształceniem skłaniają się bardziej ku poglądom liberalnym. Konserwatyzm i liberalizm w Stanach Zjednoczonych różnią się od konserwatyzmu i liberalizmu w innych częściach świata, a ideologie w Stanach Zjednoczonych mają częściej charakter indywidualistyczny aniżeli kolektywistyczny.

Historia thumb|„Join, or Die” (1754) – ten polityczny rysunek Benjamina Franklina nawoływał do jedności Trzynastu Kolonii

Wczesny republikanizm Początkiem kształtowania się doktryn politycznych w Stanach Zjednoczonych był spór pomiędzy monarchistami a republikanami. Idee republikańskie rozwijały się stopniowo w XVIII wieku, a Deklaracja Niepodległości z 1776 roku była bezpośrednim wyzwaniem, jakie republikanie rzucili monarchizmowi. Monarchiści, nazywani lojalistami, opowiadali się za utrzymaniem przez Trzynaście Kolonii statusu kolonialnego pod berłem Wielkiej Brytanii, podczas gdy republikanie, nazywani patriotami, dążyli do niezależności i utworzenia liberalnego rządu opartego na suwerenności ludu bez króla i dziedzicznej arystokracji. Wierzyli oni w ideę elity opartej na osiągnięciach i mającej z tego tytułu obowiązek przewodzenia społeczeństwu. Istotne były dla nich także wartości oświeceniowe (takie jak cnoty obywatelskie czy altruizm). Zwycięstwo patriotów uczyniło republikanizm najważniejszą doktryną powstających Stanów Zjednoczonych.

Ratyfikowana w 1789 roku Konstytucja Stanów Zjednoczonych czyniła z republikanizmu zasadę ustrojową, wprowadzając takie instytucje, jak podział władzy (w postaci mechanizmów kontroli i równowagi) i federalizm. Z tego wczesnego republikanizmu rozwinęły się późniejsze doktryny amerykańskie; zarówno współczesny konserwatyzm, jak i liberalizm.

Wraz z rozwojem rządu federalnego w latach 90. XVIII wieku, republikańskie ideały cnót obywatelskich i arystokracji ducha zostały zakwestionowane przez bardziej liberalne idee demokracji i interesu osobistego. Partia Federalistyczna została założona przez Alexandra Hamiltona, aby wspierać kandydatów politycznych, którzy opowiadali się za klasycznym republikanizmem, silniejszym rządem federalnym i tzw. amerykańską szkołą ekonomii, podczas gdy Partię Demokratyczno-Republikańską założył Thomas Jefferson, aby wesprzeć kandydatów, którzy bronili agrarnych i antyfederalistycznych ideałów tzw. demokracji jeffersonowskiej. Federaliści większość swojego poparcia znaleźli w Nowej Anglii, podczas gdy inne stany wspierały Demokratycznych Republikanów. Wpływ federalistów osłabł w pierwszej dekadzie XIX wieku, a dominację zdobyły idee Jeffersona.

Partia Demokratyczno-Republikańska rozpadła się w latach 20. XIX wieku w wyniku rywalizacji politycznej pomiędzy Johnem Quincy Adamsem i Andrew Jacksonem. Została utworzona nowa Partia Demokratyczna, mająca wspierać Jacksona i prezentująca zespół idei określany jako demokracja jacksonowska. Podobnie jak Jefferson, Jackson popierał powszechną demokrację, rządy ludu nad elitami i minimalną interwencję rządu w gospodarkę. Partia Demokratyczna nie była jednak bezpośrednią następczynią Partii Demokratyczno-Republikańskiej i różniła się od niej w niektórych obszarach. W przeciwieństwie do partii Jeffersona demokraci Jacksona opowiadali się za patronażem politycznym i silniejszą władzą wykonawczą.

W opozycji do partii Jacksona powstała Narodowa Partia Republikańska, opowiadająca się za interwencjonizmem rządowym w gospodarkę i przeciwstawiająca się szerokiemu indywidualizmowi. Jako znacząca postawa w tej epoce ukształtował się także antymasonizm. W 1833 roku Narodowa Partia Republikańska połączyła się z Partią Antymasońską tworząc Partię Wigów. Partia Wigów i Partia Demokratyczna stały się głównymi stronnictwami politycznymi. W gospodarce wigowie opowiadali się za tzw. systemem amerykańskim, na który składały się protekcjonizm celny, utworzenie banku narodowego i rozbudowa infrastruktury.

Niewolnictwo i wojna secesyjna alt=A map of the United States. The northern and western states are denoted as Union states. The southern states are denoted as Confederate states. Union states bordering the Confederacy are denoted as Union slave states.|lewo|mały|Stany Unii (niebieski) i stany Konfederacji (czerwony) w 1864 roku; jasnoniebieski oznacza stany niewolnicze Unii, a szary terytoria Niewolnictwo było obecne w Ameryce Północnej od czasów kolonialnych, jednak poważnym problemem politycznym stało się dopiero w latach 30. XIX wieku. W polityce większą rolę grały wtedy tożsamości lokalne, odwołujące się do podstawowego podziału na stany północne i południowe, aniżeli idee jedności narodu. Wszystkie stany północne zniosły niewolnictwo do 1805 roku, natomiast w stanach południowych niewolnictwo było powszechną instytucją aż do wojny secesyjnej (1861–1865). Dążący do zniesienia niewolnictwa abolicjonizm był obecny w Stanach Zjednoczonych od ich powstania, i stopniowo zyskiwał na znaczeniu. Od lat 40. XIX wieku niewolnictwo stało się głównym problemem politycznym kraju.

Powstała po upadku Partii Wigów (lata 50. XIX wieku) Partia Republikańska odzwierciedlała poglądy stanów północnych. Przejęła od partii Wigów poparcie dla ruchliwości społecznej, egalitaryzmu i dążenie do ograniczenia niewolnictwa. Jej dwoma głównymi frakcjami politycznymi byli Radykalni Republikanie, którzy popierali całkowite zniesienie niewolnictwa i zdecydowane działania przeciwko stanom secesjonistycznym, oraz centrowi republikanie, którzy opowiadali się za ugodą ze stanami południowymi. Zaczęły się również kształtować idee nacjonalistyczne, które w Stanach Zjednoczonych wiązały się z istnieniem dużego, silnego państwa, ekspansjonizmem i ideą objawionego przeznaczenia. Te ekspansjonistyczne idee wiązały się niejednokrotnie z dążeniem do utworzenia nowych stanów niewolniczych na zdobytych terenach.

Secesjonizm zyskał na znaczeniu w Karolinie Południowej podczas kryzysu nullifikacyjnego w 1832 roku. Secesjoniści walczyli z protekcjonistycznymi cłami grożąc secesją, jeśli rząd federalny spróbuje je wprowadzić. Secesji i konfliktom zbrojnym zapobiegło kompromisowe cło z 1833 roku. Ruch secesjonistyczny w Karolinie Południowej zyskał na popularności w latach 50. XIX wieku, gdy zaostrzyła się kwestia niewolnictwa. W 1861 roku, w obawie, że rząd federalny ograniczy lub zniesie niewolnictwo, Karolina Południowa jako pierwszy z 11 stanów odłączyła się od Stanów Zjednoczonych i utworzyła Konfederacyjne Stany Ameryki, co doprowadziło do wojny domowej.

Podczas epoki rekonstrukcji od roku 1865 do 1877 polityka skupiała się na rozwiązaniu problemów związanych z następstwami wojny domowej. Ratyfikacja 13. poprawki zniosła niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych, a doktryny oparte na problematyce niewolnictwa straciły na znaczeniu. Radykalni republikanie wspierali liberalne reformy, dążące do wprowadzenia praw dla Afroamerykanów, w tym praw wyborczych i edukacji. W stanach południowych dominującą doktryną był biały suprematyzm, i szerokim poparciem cieszył się postulat ograniczenia praw Afroamerykanów, który realizowano zarówno środkami politycznymi, jak i przemocą. Ze stronnictw politycznych na południu przeważali tzw. Bourbon Democrats, popierający konserwatyzm fiskalny i liberalizm klasyczny. Stali się oni podstawą pod dominację konserwatywnych demokratów na Amerykańskim Południu (tzw. Solid South)Alexandra Kindell; Elizabeth S. Demers Ph.D., eds. (2014). Encyclopedia of Populism in America: A Historical Encyclopedia [2 volumes]. ABC-CLIO. p. 86. „Bourbon Democrats were a combination of several constituencies including southerners, political and fiscal conservatives, and classical liberals”..

Wiek pozłacany Wiek pozłacany (1870–1900) to okres, w którym Partia Republikańska podzieliła się na frakcje z powodu systemu łupów w rządzie federalnym. Senator Roscoe Conkling przewodził frakcji konserwatywnej (Stalwarts), popierającej istniejącą „machinę polityczną” opierającą się na patronażu, i dążącej do utrzymania systemu łupów. Sprzeciwiali mu się m.in. zwolennicy senatora Jamesa G. Blaine’a, tworzący liberalną grupę Half-Breeds, która wspierała reformę służby cywilnej i zlikwidowanie systemu łupów. Stalwarts mieli oparcie w trzech stanach, w których machina polityczna była najsilniejsza: Nowym Jorku, Pensylwanii i Illinois. Mieli również duże wpływy wśród południowych Republikanów, mimo że Solid South było w przeważającej mierze demokratyczne. Podzielona pozostawała także Partia Demokratyczna.