mały|Północny tetrapylon w rzymskiej Gerazie mały|Tetrapylon (łuk) honoryfikacyjny w iberyjskiej Capara Tetrapylon (gr. τετράπυλον, lm tetrapyla; od τετράπυλος – czwórbramny) – w architekturze rzymskiej okazała brama czterowejściowa stawiana na głównym placu miasta lub na skrzyżowaniu jego wielkich ulic.
Był to rodzaj łuku czterościennego (tj. o czterech fasadach) z dwoma skrzyżowanymi przelotami. Jego elewację okładano płaskorzeźbionymi płytami i zdobiono posągami, a nawet grupami rzeźbiarskimi z brązuEncyklopedia sztuki starożytnej (opr. zbiorowe), dz. cyt. w bibliografii.N. Pevsner, J. Fleming, H. Honour: Encyklopedia architektury, dz. cyt.. Termin tetrakionion odnoszony jest do odmiany tetrapylonu, pozbawionej pokrycia krzyżujących się przelotów i w rzeczywistości złożonej z czterech oddzielnych elementów.
Tetrapylon bywa niekiedy też określany łacińską nazwą quadrifrons, lecz właściwie odnosi się ona jedynie do łuków dedykowanych Janusowi (od jego przydomka oznaczającego bóstwo „o poczwórnym obliczu”), jak np. poświęcona mu budowla na rzymskim Forum BoariumJean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1996, s. 162, .. Jego naśladownictwo z początku IV wieku n.e. na skrzyżowaniu Via Flaminia i Via Veientana, mające charakter monumentu komemoratywnego z czasów Konstantyna Wielkiego, przetrwało poprzez stulecia przekształcone w kościół, a następnie w użytkowy budynek, w nieodległym od Rzymu dzisiejszym MalborghettoFritz Töbelmann: Der Bogen von Malborghetto. Heidelberg: Carl Winters Universitätsbuchhandlung, 1915..
Typologia W miastach rzymskich typowe tetrapylony stanowiły element architektoniczny umieszczany na skrzyżowaniu głównych arterii, którymi były przecinające się cardo (wytyczona na kierunku północ-południe) i decumanus (na linii wschód-zachód). Niemal nienaruszone obiekty tego rodzaju przetrwały dotychczas zarówno w jordańskiej Gerazie, jak i w syryjskiej LaodyceiMichał Gawlikowski: Sztuka Syrii. Warszawa: WAiF, 1976, s. 114-115..
Szczególnie okazałe i wyróżniające się pod względem konstrukcyjnym budowle zachowały się w bliskowschodniej Palmyrze i w Gerazie, gdzie dodatkowo stanowiły ozdobę monumentalnych kolumnad. W Palmyrze był to tetrakionion, złożony z 16 kolumn w 4 zespołach osadzonych na osobnym cokole, oraz położony nieco dalej tripylon – wzniesiony na planie klina łuk trójprzelotowy. W obydwu wypadkach maskowały one załamania kolumnady spowodowane skrzywieniem osi ulicznej, ponadto pierwszy akcentował skrzyżowanie głównych arterii miejskichMichał Gawlikowski: Sztuka Syrii. Warszawa: WAiF, 1976, s. 114, 235.Elżbieta Makowiecka: Sztuka Rzymu od Augusta do Konstantyna. Warszawa: WUW, 2023, s. 96.. W Gerazie powstały podobne dwa tetrapylony (północny i południowy) w miejscach przecięcia pierwszorzędnego cardo z dwoma decumaniVolkmar Fritz: Archeologia biblijna. Mały słownik. Warszawa: Verbinum, 2055, s. 88.. O tym, że ta praktyczna i ozdobna konstrukcja znalazła kontynuację po upadku imperium, świadczy tetrakionion wystawiony na przecięciu dwóch głównych ulic (odpowiadających cardo i decumanus), a zachowany w umajjadzkim Andżar, mieście arabskim założonym w VII wieku pod wyraźnym wpływem urbanistyki rzymskiejLebanon: Aanjar na stronie middleeast.com..
Z kolei urbanistyczną funkcję jako bramy monumentalnej należałoby przypisać tetrapylonowi w Afrodyzji, złożonemu z podobnych dwóch par 4 kolumn, lecz w osobnych dwóch zespołach nakrytych łukowatym zadaszeniem, a otwierającemu wejście do miejscowego sanktuarium (właściwie świętego okręgu) AfrodytyThe Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton (N.J.): Princeton University Press, 2017, s. 69..
Podobnie jak łuki triumfalne, wystawiane w miastach rzymskich tetrapylony mogły mieć charakter triumfalny, komemoratywny (upamiętniający) lub honoryfikacyjny (czczący). Do pierwszych można zaliczać łuk Marka Aureliusza w libijskiej Oea, wzniesiony w 165 n.e. przez miejscowego duumwira ku czci aktualnie panującego oraz współrządzącego z nim Lucjusza Werusa, z okazji zwycięstw nad Partami w wojnie 161-166 roku. Może do nich też należeć znacznie naruszony tetrapylon z wczesnego I wieku n.e. wystawiony w galijskim Cabellio, bogato zdobiony ornamentyką roślinną i wyobrażeniami bogini zwycięstwaPierre Gros: Pour une chronologie des arcs de triomphe de Gaule Narbonnaise. „Gallia” nr 37 (1979), s. 76-82..
Do honoryfikacyjnych należy przylegający do miejskich murów łuk Karakalli (po przekonstruowaniu obecnie tripylon) w numidyjskiej Theveste, wzniesiony w latach 211-214 ku czci cesarza i jego rodziny w latach 211-214 n.e.Anne-Mari Leydier-Bareil: Les arcs de triomphe dédiés à Caracalla en Afrique romaine. Nancy: Université Nancy 2, 2006, s. 214-236. Honoryfikacyjnym tetrapylonem konstrukcyjnie podobnym do ocalałych w Gerazie i Laodycei, jest również budowla określana jako łuk triumfalny poświęcony Septymiuszowi Sewerowi i jego rodzinie. Powstał on nieco wcześniej na osi cardo w afrykańskim Leptis Magna, skąd wywodzili się SewerowieLidiano Bacchielli: L'arco severiano di «LeptisMagna». Storia e programma del restauro w L'Africa romana. Atti del IX Convegno di Studio, Nuoro 1991. Sassari 1992, s. 763-770.. Charakter honoryfikacyjny wykazuje również tatrapylon z I/II wieku zachowany w luzytańskiej Capara, który w centrum antycznego miasta wystawiono na osi decumanus z wejściem na miejskie forumAntonio García y Bellido: El tetrapylon de Capara (Cáparra, Cáceres). „Archivo Español de Arquaeologia”, nr 45-47 (1972–1974), s. 45-47..
Natomiast przykład z syryjskiego Barad dostarcza świadectwa, iż konstrukcja tetrapylonu mogła znaleźć zastosowanie również w architekturze sepulkralnej jako piramidalne sklepienie bizantyjskiego grobowca z VII wiekuWarwick Ball: Rome in the East. The Transformation of an Empire. London: Routledge, 2016, s. 415..
Przypisy
Bibliografia Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka (opr. zbiorowe). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 568, (PWN), (WAiF) Nikolaus Pevsner, John Fleming, Hugh Honour: Encyklopedia architektury. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 363, , Michał Gawlikowski: Sztuka Syrii. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, seria: Kultury starożytne i cywilizacje pozaeuropejskie, 1976
Kategoria:Architektura starożytnego Rzymu Kategoria:Obiekty budowlane