Narodowe Centrum Kultury Filmowej (NCKF) – centrum kultury filmowej w Łodzi działające w strukturze instytucji EC1 Łódź – Miasto Kultury, poświęcone dziedzictwu i edukacji filmowej, realizujące wystawy stałe i czasowe, projekty edukacyjne oraz wydarzenia związane z kulturą audiowizualną. Misją NCKF jest upowszechnianie wiedzy o filmie i edukacja w dziedzinie filmu i kultury audiowizualnej. Ekspozycja stała Narodowego Centrum Kultury Filmowej jest największą w Polsce wystawą o krajowej kinematografii i prezentuje 120 lat historii polskiego filmu.

Historia 13 lipca 2015 roku Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzata Omilanowska wraz z Prezydent Łodzi Hanną Zdanowską podpisały list intencyjny, dotyczący współprowadzenia przez MKiDN i Miasto Łódź instytucji kultury. Inicjatywa związana była z bogatym dorobkiem miasta w dziedzinie sztuki filmowej. 30 września 2015 roku została podpisana umowa między MKiDN a Miastem Łódź w sprawie powołania instytucji. W tym samym roku dyrektorem NCKF został Rafał Syska. Instytucję otwarto 13 października 2023 roku w kompleksie EC1 Łódź – Miasto Kultury przy ul. Targowej 1/3 w Łodzi.

W latach 2015-2015 kierownikiem NCKF był Rafał Syska. Od 1 lipca 2025 roku funkcję tę pełnił Błażej Moder, a od 1 stycznia 2026 roku – Monika Głowacka.

Misja i działalność Zgodnie z koncepcją programową NCKF, instytucja łączy edukację filmową z prezentacją historii i współczesności kina. Film ukazywany jest nie tylko jako dzieło sztuki, lecz także jako rezultat procesu twórczego, rozwoju technologii i współpracy wielu specjalistów. NCKF prowadzi różnorodne programy edukacyjne; do najważniejszych należy „Akademia Kina Polskiego” – cykl wykładów i projekcji poświęconych historii i analizie polskiej kinematografii, prowadzony z udziałem filmoznawców i badaczy kina, tworzący dwusemestralny kurs historii polskiego filmu.

W Narodowym Centrum Kultury Filmowej zrekonstruowano biopleograf Kazimierza Prószyńskiego i odtworzono pierwszy polski film fabularny Powrót birbanta. NCKF przygotowało zwycięską aplikację Łodzi do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w kategorii Miasta Filmu UNESCO.

W instytucji organizowane są pokazy filmowe, przeglądy, konferencje oraz wydarzenia towarzyszące festiwalom filmowym. Kina NCKF goszczą projekcje i spotkania odbywające się między innymi w ramach Millennium Docs Against Gravity oraz Festiwalu Mediów „Człowiek w Zagrożeniu”.

Budynek

Narodowe Centrum Kultury Filmowej mieści się w zespole EC1 Wschód, we wschodniej części dawnej elektrociepłowni przy ul. Targowej 1/3. Zespół obejmuje historyczne budynki i przestrzenie przemysłowe, w tym dawną maszynownię, kotłownię i pomieszczenia warsztatowe. Adaptacja na potrzeby NCKF została przeprowadzona jako przebudowa istniejącego kompleksu z zachowaniem możliwie dużej liczby istniejących rozwiązań architektonicznychZespół kuratorski NCKF, Koncepcja programowa Narodowego Centrum Kultury Filmowej w Łodzi, pod kierunkiem Rafała Syski, Łódź, 1 marca 2017.Online: https://bip.ec1lodz.pl/files/docs/zalacznik_2.1._koncepcja_programowa_nckf.pdf .

Charakterystycznym elementem współczesnej architektury zespołu jest nowa, przeszklona wschodnia część budynku, zaprojektowana pod kierunkiem Rafała Mysiaka. Powstała ona w miejscu dawnej kotłowni i została ukształtowana jako zespół zaokrąglonych, cylindrycznych form. Projekt łączy elementy przemysłowej architektury EC1 z futurystyczną formą nawiązującą do estetyki kina science fiction; jako źródła inspiracji wskazywano m.in. historyczne fotografie elektrowni, Diuna Davida Lyncha oraz Gwiezdne wojny. Wnętrza NCKF zostały przystosowane do funkcji wystawienniczych, kinowych i edukacyjnych. Zespół obejmuje obecnie ponad 18 000 m² powierzchni użytkowej, w tym około 3200 m² przestrzeni ekspozycyjnych, pięć studiów edukacji filmowej oraz trzy sale kinowe.

Wystawy

12 października 2023 roku odbyło się oficjalne otwarcie wystaw „Kino Polonia” i „Materia kina” oraz pięciu pracowni edukacji filmowej. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz Łodzi i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, środowiska filmowego oraz przedstawiciele polskich i zagranicznych Miast Kreatywnych UNESCO. Otwarto wystawy stałe: „Kino Polonia” – główna ekspozycja stała przedstawiająca historię polskiej kinematografii od przełomu XIX i XX wieku do współczesności, która prezentuje rozwój rodzimego kina w kontekście przemian społecznych, politycznych, technologicznych i artystycznych, „Materia kina” – wystawa przedstawiająca proces realizacji filmu i pozwalająca samodzielnie przejść każdy z etapów produkcji przy pomocy stanowisk interaktywnych.

Kino Polonia

Wystawa „Kino Polonia” jest główną wystawą stałą Narodowego Centrum Kultury Filmowej. Zajmuje trzy kondygnacje i około 1500 m² powierzchni. Jej narracja obejmuje ponad 120 lat historii kina na ziemiach polskich – od pionierskich doświadczeń Kazimierza Prószyńskiego i początków przemysłu filmowego, przez kino międzywojenne, okres II wojny światowej i PRL, po Polską Szkołę Filmową, Kino moralnego niepokoju i kino XXI wieku i twórczość reżyserów nagradzanych na międzynarodowych festiwalach filmowych.. Wśród prezentowanych zagadnień znajdują się m.in. polskie filmy w języku jidysz, polska animacja oraz twórczość Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Kieślowskiego i Pawła Pawlikowskiego.

Na wystawie zgromadzono setki obiektów związanych z historią rodzimej kinematografii, w tym plakaty filmowe, kamery, projektory, rekwizyty, dokumenty produkcyjne, nagrody i pamiątki po twórcach. Wśród eksponatów znajdują się m.in. rekonstrukcja biopleografu Kazimierza Prószyńskiego, Srebrny Niedźwiedź Agnieszki Holland oraz pamiątki związane z Jerzym Kawalerowiczem i Januszem Morgensternem.

Prezentowana jest także kolekcja odrestaurowanych kostiumów pochodzących z klasycznych polskich produkcji filmowych, m.in. z filmów Potop, Lalka, Krzyżacy i Rękopis znaleziony w Saragossie, a także m.in. oryginalny krzyż wykorzystany jako rekwizyt w filmie Popiół i diament oraz instalacja inspirowana cyklem filmów Krzysztofa Kieślowskiego Dekalog, wykorzystująca projekcje fragmentów filmów na stylizowanych kamiennych tablicach.

Projekt wystawy wykorzystuje przede wszystkim środki audiowizualne: przygotowano około pięciu godzin materiałów filmowych, blisko 50 projekcji, ponad 50 stanowisk interaktywnych, pięć instalacji multimedialnych oraz około 500 m² wielkoformatowych wydruków. Wśród środków prezentacji znajdują się również ekrany dotykowe, makiety, mappingi, wideoeseje, kolaże filmowe i rozbudowana warstwa dźwiękowa. W architekturze ekspozycji dominuje czerń i biel, co pozwala wyeksponować projekcje filmowe i sprawia, że stają się centralnymi punktami ekspozycji.

Wystawa przedstawia nie tylko filmy i ich twórców, lecz także rozwój przemysłu filmowego oraz różne zawody i środowiska związane z kinem: producentów, scenarzystów, operatorów, scenografów, montażystów, krytyków, archiwistów i animatorów kultury filmowejRafał Syska, Arkadiusz Krystek (red.), Kino Polonia. Katalog wystawy stałej w NCKF, Łódź: Narodowe Centrum Kultury Filmowej, 2023, ISBN 978-83-963588-5-1..

Wystawę dokumentuje wydany w 2023 roku książkowy katalog „Kino Polonia. Katalog wystawy stałej Narodowego Centrum Kultury Filmowej w Łodzi”. Publikacja pod redakcją Rafała Syski i Arkadiusza Krystka przedstawia historię polskiego filmu i omawia zagadnienia związane z koncepcją i przygotowaniem wystawy, historią muzeów kina oraz ich funkcjami, a także wybór obiektów, fotografii i tekstów prezentowanych na ekspozycji.

Materia kina

Wystawa prezentuje proces realizacji filmu. Zwiedzanie możliwe jest zarówno w formie poznawania kolejnych etapów produkcji filmowej, jak i poprzez interaktywną grę, w której odwiedzający wciela się w rolę producenta lub reżysera i podejmuje decyzje wpływające na ostateczny kształt filmu. Korzystając ze stanowisk interaktywnych, odwiedzający mogą poznawać kolejne etapy pracy nad produkcją filmową, tworząc swój własny film. Decyzje podejmowane przez odwiedzających mają odzwierciedlać decyzje podejmowane przez twórców; pierwszym wyborem jest gatunek: film artystyczny, komedia romantyczna, film historyczny lub wakacyjny blockbuster.

Zwiedzający rozpoczynają od planowania produkcji, następnie przechodząc przez dalsze etapy realizacji filmu – budżet, casting, pracę na planie, montaż, udźwiękowienie i działania promocyjne. Każda decyzja odwiedzającego wystawę kształtuje końcowy efekt, który po przejściu wszystkich stanowisk można obejrzeć na ekranie. Odwiedzający mają do dyspozycji wirtualnego asystenta, który wyjaśnia pojęcia z dziedziny filmu i prezentuje dodatkowe konteksty, a także otaczające każde ze stanowisk eksponaty - animacje, projekcje, grafiki i inne materiały edukacyjne. Przykładowo, stanowisko dotyczące tworzenia scenariusza filmowego obejmuje przykłady inspiracji dla scenarzystów obejmujące historie oparte na materiałach prasowych, literaturze, dziełach sztuki czy utworach muzycznych; stanowisko dotyczące promocji filmu zawiera m.in. ekrany dotykowe prezentujące mapę najważniejszych festiwali filmowych na świecie. W części poświęconej zdjęciom filmowym odwiedzający może sterować kamerą umieszczoną na wysięgniku lub spróbować swoich sił jako aktor dubbingowy, natomiast stanowiska dotyczące scenografii i kostiumów prezentują pracę scenografów, kostiumografów i charakteryzatorów.

Wystawa przedstawia film jako rezultat procesu produkcyjnego angażującego liczne specjalizacje i zawody i koncentruje się nie na gotowym dziele filmowym, lecz na jego powstawaniu.

Kina NCKF

W ramach instytucji działają trzy sale kinowe, których nazwy nawiązują do dawnych łódzkich kin – „Odeon” na 169 miejsc oraz „Luna” i „Urania” (po 49 miejsc). W kinach odbywają się premiery filmowe, z udziałem twórców – producentów, reżyserów, scenarzystów i aktorów, a także specjalne pokazy dla grup, projekcje festiwalowe, przeglądy i akademie.

W lutym 2026 roku podczas premierowego pokazu filmu Pojedynek w sali „Odeon” odbyło się spotkanie z reżyserem Łukaszem Palkowskim i ekipą filmu (wśród gości byli m.in. Tomasz Kot i Antoni Pawlicki). W kwietniu 2026 roku NCKF zorganizowało specjalny pokaz zrekonstruowanego w jakości 4K filmu Pianista Romana Polańskiego, połączony ze spotkaniem z reżyserem oraz autorem zdjęć Pawłem Edelmanem i scenografem Allanem Starskim.

Sale kinowe wyposażono w system dźwięku przestrzennego Dolby Surround 7.1. Największa sala projekcyjna (Odeon) dysponuje zarówno projektorami cyfrowymi, jak analogowymi, umożliwiającymi prezentację filmów z taśmy filmowej 35 mm. Przestrzenie kinowe powstały w wyniku adaptacji istniejących pomieszczeń kompleksu EC1 Wschód, pierwotnie projektowanych z myślą o innych funkcjach. W ramach inwestycji zostały przystosowane do działalności kinowej wraz z zapleczem technicznym i foyer. Wybrane premiery i wydarzenia festiwalowe odbywają się w Hali Maszyn – osobnym budynku należącym do kompleksu EC1 Łódź – Miasto Kultury.

Edukacja filmowa Narodowe Centrum Kultury Filmowej prowadzi działalność edukacyjną skierowaną do dzieci, młodzieży, studentów, nauczycieli oraz odbiorców indywidualnych. Program edukacyjny obejmuje warsztaty, lekcje muzealne, wykłady, pokazy filmowe i spotkania z twórcami, zajęcia w studiach edukacji filmowej oraz wydarzenia popularyzujące wiedzę o historii kina, języku filmu i procesie produkcji audiowizualnej.

Założeniem programu edukacyjnego NCKF jest prezentowanie filmu nie tylko jako sztuki, lecz także jako technologii, przemysłu i elementu kultury popularnej; program łączy edukację humanistyczną z zagadnieniami technicznymi i ekonomicznymi.

Studia edukacji filmowej Od 2023 roku w strukturze NCKF funkcjonuje pięć studiów edukacji filmowej: studio animacji, studio efektów specjalnych, studio telewizyjne, studio dźwięku oraz studio postprodukcji. Stanowią one zaplecze warsztatowe instytucji i umożliwiają praktyczne poznawanie kolejnych etapów realizacji filmu.