Trójgłowy smok (ros. Илья Муромец Ilja Muromiec) – radziecki film fantasy z 1956 roku w reżyserii Aleksandra Ptuszki na podst. bylin o Ilji Muromcu. Pierwszy rosyjski film nakręcony w obrazie panoramicznym.

Fabuła W X-wiecznej Rusi starzejący się bogatyr-olbrzym Światogor przekazuje swój miecz wędrującym dla nowego bogatyra, po czym umiera i zmienia się w górę. Tymczasem niedaleko Muromia, wieś Karaczarowo plądruje oddział groźnych Tugarów i porywa wiele osób, w tym waleczną Wasylisę. Bezradnie się temu przygląda jej narzeczony Ilja, od urodzenia pozbawiony władzy w nogach. Ci sami Tugarzy rabują orszak bojara Miszatyczki, któremu ich murza, Sartak, daruje życie w zamian za szpiegowanie. Kalicy docierają do wsi Ilji, który ich gości. Widząc w nim dobroć, dają mu leczniczy sok. Pod wpływem pieśni o licznych zbrodniach Tugarów i ich cara, , Ilja zostaje uzdrowiony z kalectwa. Otrzymuje od kalików miecz Światogora, uważających go za jego godnego następcę. Tym samym Ilja też zyskuje niezwykłą siłę fizyczną. Za błogosławieństwem rodziców i potężnym koniem od oracza Mikuły Sielaninowicza wyrusza bronić Rusi.

Ilja obiera ścieżkę, gdzie grasuje leśny demon Słowik Rozbójnik mordujący podróżnych gwizdem. Ilja nie ulega Słowikowi i go pokonuje, po czym zanosi go jako trofeum do stolicy Rusi, Kijowa. Tam Miszatyczka przekonuje ruskiego kniazia Władimira, iż z trudem pokonał Sartaka i zabił Słowika. Z kłamstwem konfrontuje go Ilja ujawniając schwytanego Słowika. Do Kijowa przybywa tugarski ambasador, Idoliszcze Poganoje, żądając niemożliwych roszczeń. Ilja zabija ambasadora i wypędza Tugarów z miasta. Zaimponowany kniaź wręcza mu sygnet Czerwonego Słońca i mianuje żołnierzem. Ilja zawiera pakt przyjaźni z Dobrynią Nikiticzem i Aloszą Popowiczem i uwalnia z rąk Sartaka Wasylisę, która w podzięce daje mu utkany przez siebie magiczny obrus. Po pewnym czasie Ilja i Wasylisa, będący już małżeństwem, oczekują dziecka. Ilja musi udać się na służbę i zostawia żonie sygnet Czerwonego Słońca prosząc o nadanie ich synowi imienia Sokolniczek.

Wasylisa towarzyszy bojarowi Matwiejowi Sbrodowiczowi przybywającym z Kijowa z towarami kupieckimi. Oddział Sartaka atakuje konwój raniąc Matwieja i porywając Wasylisę. Pod koniec zimy w Kijowie podczas obchodów Maslenicy pojawia się ranny Matwiej i informuje kniazia o Tugarach. Kniaź gniewnie skarży się na nieobecność Ilji, co wykorzystuje Miszatyczka. Kniaź rozkazuje nie wpuszczać do pałacu Ilji, wkrótce przybywającego do stolicy z wiadomością o zdradzie bojarów. Pod wpływem Miszatyczki, kniaź wtrąca Ilję do więzienia. Dobrynia i Alosza na znak protestu opuszczają Kijów. Kniaginia Apraksija błaga męża o zmianę decyzji, ale ten jest nieugięty i nakazuje Miszatyczce nadzorować dietę uwięzionego Ilji.

Dziesięć lat później Miszatyczka planuje przewieźć klucz do celi Ilji w beczce z suknem z końskiego włosia, które kiedyś podarował mu Sartak, za Dniepr. Jednak przeszkadza chłopowi Razumiejowi w połowach ryb i ucieka, zostawiając klucz w pułapce. Razumiej ukrywa klucz i zabiera ze sobą sukno. Kalin odkłada kampanię Tugarów na Kijów, chcąc urobić Sokolniczka, syna Ilji i Wasylisy, na pogromcę Rusi. Kolejne dziesięć lat później dwudziestoletni Sokolniczek pokonuje w pojedynku siłacza Tielebugę i to sygnał dla Tugarów do rozbicia obozu pod Kijowem. Kalin zmusza od kniazia ogromnej daniny w ciągu trzech dni. Kniaź, nękany wyrzutami, decyduje się uwolnić Ilję. Okazuje się, że Ilja wciąż żyje w dobrym zdrowiu, dzięki magicznemu obrusowi. Wspólnie z Razumiejem ujawnia także dowody na intrygi Miszatyczki. Para kniaziowska ułaskawia Ilję, a Miszatyczkę skazuje na karę śmierci.

Dobrynia i Alosza zabijają Sartaka w bitwie i po spotkaniu z kalikiem maszerują na pomoc kniaziowi ubolewającym nad brakiem czasu na zgromadzenie armii. Ilja podejmuje się negocjacji z Kalinem, by zyskać czas dla Kijowa. Przebrany za ambasadora podstępem wpędza chciwych Tugarów w niełaskę Kalina, który oświadcza, że ​wycofa się z Rusi, jeśli zostanie mu wydany Ilja Muromiec. W odpowiedzi Ilja prosi o kolejne dwa dni, po których ujawnia swoją prawdziwą tożsamość Tugarom i udaje się pod mury Kijowa, gdzie kniaź zebrał już wszystkich swoich wojowników. Sokolniczek staje do walki z Ilją, który dostrzega sygnet Czerwonego Słońca i rozpoznaje syna. Uświadomiony o manipulacjach Kalina, Sokolniczek wraca do tugarskich więzień, by odnaleźć Wasylisę wśród jeńców.

Podczas szturmu na Kijów siły przeważają na Rusinów. Wobec tego Kalin nakazuje wypuszczenie trójgłowego żmija Gorynycza. Sytuacja jest patowa, aż w końcu wojownicy dowodzeni przez Aloszę i wspierani przez Sokolniczka, w nierównej walce otaczają Gorynycza, którego zabija Ilja, a Rusini, wspierani przez wynalazki Razumieja, przechodzą do ofensywy. Pokonani Tugarowie uciekają z Rusi, a Kalin zostaje wzięty do niewoli. Ilja jednoczy się z Wasylisą i odrzuca kniaziowskie zaszczyty, by szukać nowych przygód. Przekazuje miecz Światogora Sokolniczkowi, który zamierza kontynuować bohaterstwo jego rodu.

Obsada

Źródło:

Produkcja Ekranizację bylin o Ilji Muromcu planowano już w 1939 roku, ze względu na wybuch Wielkiej Wojny Ojczyźnianej i związaną z tego powodu potrzebą nakręcenia filmu o przesłaniu patriotycznym. Przygotowano scenariusz autorstwa Jewgienija Weismana, jednak agresja wojsk Niemiec spowodowały zaniechanie prac nad filmem. Wówczas jako alternatywę nakręcono Za siedmioma górami (1945) opartą na postaciach ze wschodniosłowiańskich baśni ludowych. Do tematu filmowej adaptacji losów Ilji Muromca powrócono w latach 50. XX wieku. Reżyserię filmu objął rosyjski reżyser Aleksandr Ptuszko, który dzięki filmom Nowy Guliwer (1935), Złoty kluczyk (1939), Czarodziejski kwiat (1946) i Sadko (1953) zdążył już zyskać reputację jednego z czołowych filmowych gawędziarzy w ZSRR.

Film przedstawia półfikcyjny azjatycki lud, „Tugarów”, jako wrogów Rusi, zamiast prawdziwych Tatarów, o których mowa w bylinach. Najprawdopodobniej historycznym pierwowzorem tego ludu były koczownicze plemiona kultury tagarskiej, zamieszkujące tereny Kotliny Minusińskiej w Kraju Krasnojarskim. Możliwe jest również, że nazwa tego ludu pochodzi od imienia jednego z antagonistów bylin, . Przywódca Tugarów nazywa się Kalin, a pod tym pojawia się w bylinach przywódca Złotej Ordy.

Pomimo baśniowego charakteru, Trójgłowy smok wyróżniał się dbałością o historyczną i etnograficzną dokładność w szczegółach. Zasługa ta w dużej mierze należała kostiumografce Oldze Kruczininie. Według Ałły Oleniowej, archiwistki Mosflim, Kruczinina była mistrzynią rzemiosła, która podchodziła do swojej pracy z najwyższą odpowiedzialnością. „Bardzo poważnie traktowała produkcję tego, co robiła. Zanim cokolwiek powstało, badano materiały historyczne… To prawdziwa artystka, która nie mogła sobie pozwolić na robienie czegokolwiek byle jak ani »na oko«” – podkreśliła Oleniowa.

Zdjęcia, poza halami zdjęciowymi Mosfilm, odbywały się na Krymie oraz nad brzegami Kamańskiego Zbiornika Wodnego, w pobliżu wsi Łuneżki i Konstantinowka, gdzie zbudowano Karaczarowo. Dekoracje dawnego Kijowa, z zabudową miejską i murami obronnymi, wzniesiono na Czajnej Górce w Jałcie, natomiast sceny „dnieprzańskie” kręcono nad brzegami dopiero co wybudowanego Symferopolskiego Zbiornika Wodnego. Za sceny jałtańskie odpowiadało studio Jałtinskaja kinostudija.

Jak podawał Patrick Robertson w „Guinnessa Księdze Filmu” w 1993 roku, oprócz profesjonalnych aktorów, w filmowaniu scen zbiorowych Trójgłowego smoka uczestniczyło 106 tys. żołnierzy z różnych jednostek wojskowych, a także 11 tys. koni. W rzeczywistości Ptuszko dysponował znacznie mniejszą ilością statystów. Do realizacji epizodu najazdu hordy Tugarów potrzebne byłyby dziesiątki tysięcy konnych i pieszych „wojowników” – zadanie niewykonalne z punktu widzenia budżetu i organizacji filmu. Ptuszko zaangażował operatorów Borisa Trawkina, Aleksandra Renkowa oraz scenografa Jewgienija Swidietelewa, którzy połączyli kilka technik zdjęć trikowych w jedną, aby osiągnąć pożądany efekt. Ekipa Ptuszki użyła wielokrotnej przystawki lustrzanej, kontrmasek i kilku ekspozycji: najpierw tworzono tłum na dalekim planie, zwielokrotniany w lustrzanych odbiciach, potem dokładano kolejne warstwy statystów bliżej kamery, stopniowo zmniejszając liczbę luster, aż do pełnego pierwszego planu. Niebo z ruchomymi chmurami dodano osobno techniką zdjęć poklatkowych, a całość scaliły efekty świetlne imitujące mgłę i głębię sceny. Takie etapowe filmowanie ujęcia z wykorzystaniem nieruchomych masek i kontrmasek, w połączeniu z wielokrotną przystawką lustrzaną, pozwoliło znacząco obniżyć koszty produkcji, nie pogarszając tym samym walorów artystycznych filmu.

Do scen z Żmijem Gorynyczem wykonano trzy modele smoka w różnych skalach, z których największy miał około 20 metrów długości i był sterowany przez ludzi znajdujących się wewnątrz.

Kostiumy dla bogatyrów – Ilji Muromca, Dobryni Nikiticza i Aloszy Popowicza – zostały wykonane na wzór tych przedstawionych na obrazie Wiktora Wasniecowa „Mocarze”, nad którym pracował w latach 1881–1898. Hełmy bogatyrów były wykonane z metalu. W tamtych czasach powszechnie używano mosiądzu i aluminium lub duraluminium. Metalową podstawę następnie pomalowano, aby imitowała złoto, tworząc efekt cennych, antycznych naczyń. Kniaziowska korona, o bardziej złożonej konstrukcji, ozdobiona była mosiężnymi blaszkami i koralikami.

Film kręcono na kolorowej taśmie Agfa. Do zdjęć użyto kamer CinemaScope, tym samym czyniąc Trójgłowego smoka pierwszym radzieckim filmem panoramicznym, jak i pierwszym nakręconym z czterokanałowym dźwiękiem stereo. Film realizowano jednocześnie w dwóch wersjach: szerokoekranowej i standardowej.

Wydanie Pierwszy pokaz publiczny Trójgłowego smoka odbył się 26 października 1956 roku w kinach Chudożestwiennyj i WSKhW w Moskwie. W Polsce film był wyświetlany w kinach w styczniu 1959 roku wraz z enerdowskim krótkometrażowym filmem dokumentalnym Przyjaźń w świecie zwierząt (1957).

W 2021 roku Trójgłowy smok otrzymał rekonstrukcję cyfrową w formacie 4K z oryginalnego 35-milimetrowego negatywu, wykonaną przez Mosfilm, która udostępniła film w tej wersji na swoich kanałach YouTube, Rutube i VK. W 2022 roku film został wydany na Blu-ray przez amerykańską firmę Deaf Crocodile Films, która we współpracy z Seagull Films zorganizował limitowane pokazy kinowe od 10 do 14 lipca 2024 w Seattle w ramach restrospektywy filmów fantasy Ptuszki.

Wersja amerykańska W 1960 film został wydany w Stanach Zjednoczonych pod tytułem The Sword and the Dragon przez Valiant Release. Odpowiadający za dystrybucję, Joseph Harris i Sig Shore, skrócili film z 95 do 83 minut. Film nagrano od nowa w angielskim dubbingu, przez co oryginalna ścieżka stereo została zlikwidowana. Prawdopodobnie z powodu ówczesnych napięć politycznych, zmieniono imiona na dużo mniej rosyjsko brzmiące, jak i z dialogów usunięto odniesienia do Rusi, zbliżając fabułę do standardowej baśni z zachodniego kręgu kulturowego. Zmiany te nadzorowała Film Group Rogera i Gene’a Cormanów. Oryginalna radziecka wersja filmu pojawiła się w Stanach Zjednoczonych dopiero w 2012 roku na DVD wydanym przez RuSiCo.

Dziedzictwo Żmij Gorynycz stał się jedną z inspiracji do stworzenia Króla Ghidory, będącego również trójgłowym smokiem, z japońskiej serii filmów o Godzilli odgrywającego jego arcywroga.

Amerykańska wersja Trójgłowego smoka była wyświetlanym filmem w ramach amerykańskiego programu telewizyjnego (1988–1999), wyśmiewającego słabe produkcje filmowe. Mimo prześmiewczego potraktowania, jeden scenarzystów i aktorów programu, Kevin Murphy pozytywnie się wypowiadał o Trójgłowym smoku, jak i innych omawianych filmach Ptuszki, chwaląc m.in. kinematografię i poziom techniczny. Także zwraca się uwagę, że nie był to oryginalny kształt filmu, a jedynie przemontowana przeróbka znacząco obniżająca faktyczną wartość.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Radzieckie adaptacje filmowe