mały|350px|Zasięg języka oksytańskiego mały|350px|Języki i dialekty Francji (oksytańskie w odcieniach czerwieni) mały|350px|Dialekty języka oksytańskiego Język oksytański ( / , okcytański), w Polsce częściej nazywany językiem prowansalskim – język należący do grupy romańskiej języków indoeuropejskich. Język oksytański jest blisko spokrewniony z językiem katalońskim, z którym tworzy diasystem oksytanoromański.

Język oksytański jest bardzo mocno podzielony na dialekty. Dodatkowo istnieją różne warianty pisowni. Mimo to wzajemne zrozumienie pomiędzy dialektami jest wysokie nawet wliczając do nich kataloński. Dialekt langwedocki jest centralny i najbardziej konserwatywny i z tego powodu służy jako baza dla standaryzacji języka. Liczba użytkowników jest trudna do ustalenia.

Nazwa Jedno z pierwszych udokumentowanych zastosowań terminu język òc można znaleźć w De vulgari eloquentia Dantego Alighieri, który klasyfikuje języki romańskie według sposobu mówienia tak (oïl, òc, sí). Òc, wymawiane /ɔ(k)/ pochodzi od łacińskiego hōc, które znaczyło ‘to’, i na południu Galii zaczęło być używane jako partykuła potwierdzającaDla porównania, współczesne synonimy łacińskiego hoc mogą wyrażać potwierdzenie m.in. w języku hiszpańskim: „eso” i katalońskim: „això”, w języku kolokwialnym znacząc 'to co mówisz jest prawdziwe, jest dokładnie tak’, por. polskie „otóż to”..

Również pod koniec , niemal równocześnie, pojawia się w łacińskiej dokumentacji administracyjnej inny wywodzący się od słowa òc termin: lingua occitana (łac. ‘język oksytański’). Stąd też wywodzi się słowo OksytaniaPierwsza wzmianka terminu Occitanie w jęz, francuskim datuje na rok 1756, cf. Louis-Étienne Arcère. 1756. Histoire de la Ville de la Rochelle et du Pays d’Aulnis. Tom. 1. (Edytor: René-Jacob Desbordes, La Rochelle, Fermes Générales du Roi.) Paryż: Durand, 40. jako nazwa terytorium, w którym używa się tego języka,.

Termin prowansalski był długo używany jako nazwa całego języka oksytańskiego, obecnie jednak język nauki rezerwuje go raczej wyłącznie dla dialektu używanego w Prowansji. Nazwa ta została ukuta w we Włoszech i pochodzi od łacińskiego słowa provinciaRey, Alain, Marianne Tomi, Tristan Hordé i Chantal Tanet (eds.). 1992. Dictionnaire historique de la langue française. Tom 2 (F-PR). Paryż: Le Robert, 2427..

W tekstach oficjalnych padają sformułowania „langue occitane” (fr., ‘język oksytański’) w Loi DeixonneLoi n°51-46 du 11 janvier 1951 relative à l’enseignement des langues et dialectes locaux « Loi Deixonne », Legifrance.gouv.fr, Le service public de la diffusion du droît., „occitan-langue d’oc” w terminologii francuskiego Ministerstwa Edukacji Narodowej przy przyznawaniu certyfikatów CAPES (), „occitan, nomentat aranés en Aran” (oc. 'oksytański, w [Dolinie] Aran zwany arańskim), „era lengua occitana, denominada aranés en Aran” (oc. 'język oksytański, w [Dolinie] Aran nazywany arańskim) oraz „aranés” w Statucie Autonomii Katalońskiej..

Historia Najstarsze zabytki piśmiennictwa w języku oksytańskim pochodzą z przełomu X i XI wieku. W XI wieku na terenie Francji istniały dwa wielkie romańskie obszary językowe. Na północy Francji używane były langues d’oïl (czyli tzw. starofrancuski), zaś na południu lenga d'òc (‘język òc’, fr. langue d’oc). Nazwy tych języków pochodzą od brzmienia słowa oznaczającego potwierdzenie, odpowiadającego polskiemu „tak” – oïl (od którego pochodzi współczesne francuskie oui) albo òc.

Okres świetności lenga d'òc przypada na wieki XII i XIII, kiedy to był głównym językiem liryki średniowiecznej, językiem trubadurów. W tym języku napisał pieśń Kalenda maya Raimbaut de Vaqueiras. O zasięgu i sile oddziaływania średniowiecznego oksytańskiego może świadczyć fakt, że również niewielki fragment Boskiej Komedii Dantego został napisany po prowansalsku (Czyściec, pieśń XXVI, w. 140–147). Oksytański był także językiem poezji uprawianej na dworze Hrabstwa Barcelony zanim zaczęto pisać również po katalońsku. We wczesnym okresie twórczości kataloński wieszcz Ramon Llull pisał po oksytańsku pełne humoru trubadurskie pieśni miłosne. Poezja trubadurów pozostała wzorem dla katalońskiego języka literackiego aż do XV wieku. W okresie apogeum kultury trubadurów użycie języka oksytańskiego w życiu codziennym przez klasę wyższą wykraczało poza granice Oksytanii dając lenga d'òc status języka m.in. lyońskiej szlachtyBert, Michel i James Costa. 2009. Francoprovençal et occitan en Rhône-Alpes. Lyon: Université Catholique de Lyon, 20., chociaż językiem Lyonu był arpitański.

Upadek języka został zapoczątkowany przez krucjaty przeciw albigensom (1209–1229), w wyniku których odrębność polityczna i, w dużej mierze, kulturowa południowej Francji została zlikwidowana przez królów z Paryża. Lenga d'òc stopniowo traciła na znaczeniu jako język literacki, aż w XV wieku oksytańska twórczość literacka niemalże zanikła. Oksytański przetrwał jako język wernakularny, coraz bardziej różnicujący się dialektalnie i stopniowo wypierany przez francuski, szczególnie szybko od Właśnie w XIX wieku grupa intelektualistów, tak zwani félibres„Félibres”, w: Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa Gutenberga (Encyklopedia Gutenberga Online. 2008.)., postawiła sobie za cel odrodzenie literatury prowansalskiej. Najbardziej znanym jej przedstawicielem jest poeta Fryderyk Mistral, za swoją twórczość w dialekcie prowansalskim uhonorowany w 1904 roku Literacką Nagrodą Nobla. Obecnie podejmowane są próby podniesienia statusu języka oksytańskiego we Francji, jednak w świadomości potocznej wciąż jeszcze nie cieszy się pełnym szacunkiem, uznawany popularnie za język niższej rangi niż francuski i noszący pogardliwą nazwę patois.

Zasięg terytorialny Zasięgiem obejmuje obecnie tereny czterech państw: 39Lub 33, jeżeli nie liczyć tych 6, w których zasięg oksytańskiego pokrywa mniejszą część terytorium. departamentów na Południu Francji (jedną trzecią terytorium kraju) Val d’Aran, pirenejską dolinę na północy Hiszpanii we Wspólnocie Autonomicznej Katalonii Valadas Occitanas, kilkanaście alpejskich dolin na zachodzie Włoch w części Piemontu i Ligurii oraz, tworząc enklawę, gminę la Gàrdia (po włosku Guardia Piemontese) w KalabriiKunert, Hans Peter. 1993. „Quale grafia per l’occitano di Guardia Piemontese?”, Quaderni del Dipartimento di Linguistica (Università della Calabria, Serie Linguistica 4) 10: 27-36. Kunert, Hans Peter. 1994. „L’occitan en Calàbria”, Estudis Occitans 16: 3-14. Księstwo Monako„Monaco: Language situation”, w: Keith Brown (ed.), 2006, Encyclopedia of Language & Linguistics (2. edycja.) Amsterdam: Elsevier, 230., gdzie współistnieje z autochtonicznym dialektem monegaskim języka liguryjskiegoArveiller Raymond. 1967. Étude sur le parler de Monaco. Monaco: Comité National des Traditions Monégasques, 9. oraz urzędowym francuskim, Art. 8. – „La langue française est la langue officielle de l’Etat”.

Wymowa Poniższa sekcja opisuje wymowę dialektu langwedockiego, który jest centralny geograficznie i najbardziej konserwatywny pośród dialektów języka oksytańskiego. Z tego powodu służy jako baza dla standaryzacji języka .

Samogłoski Samogłoska Wymowa a (na początku wyrazów); à Jak u w angielskim butter albo jak a w hiszpańskim papa. a (na końcu wyrazów); á; ò Jak o w angielskim John albo o we francuskim port. e, é Jak e w hiszpańskim de. è Jak e w angielskim get. o, ó Jak oo w angielskim fool albo u w niemieckim Mutter. i, í Jak i w angielskim kill. u, ú Jak ü w niemieckim für.

Spółgłoski Spółgłoska Wymowa Spółgłoska Wymowa b, v na początku wyrazów jak b w ang. beer. p jak p w ang. put.b, v wewnątrz wyrazów jak b w hiszpańskim hubo albo v w hiszpańskim uvo r na początku; rr jak r w hiszpańskim ratón albo rr w hiszpańskim tierra. c przed a, o, u; qu jak k w ang. kill r wewnątrz wyrazów jak r w hiszpańskim pero. c przed e oraz i; ç, s, sc, ss jak s w ang. salt. r na końcu wyrazów nie jest wymawiane d jak d w and. daddy. t jak t w ang. tell. f jak f w ang. film. x jak x w ang. exam. g przed a, o, u; gu jak g w ang. get z jak z ang. zoo g przed e, i; j jak j w ang. John. lh jak ll w hiszpańskim botella g na końcu wyrazów; tg; tj; ch jak ch w ang. church. nh jak ñ w hiszpańskim niño. l jak l w ang. link tz jak z w niemieckim zuviel albo jak ts w ang. cats. m jak m w ang. mother gn jak nn we włoskim anno. n, m (na końcu wyrazów), mp jak n n w ang. nose.

Akcent Wyrazy kończące się samogłoską, na s lub na n (tylko w koniugacji) mają akcent na przedostatniej sylabie. Wyrazy kończące się spółgłoską (poza s) lub dyftongiem mają akcent na ostatniej sylabie. Wyjątki mają oznaczony akcent. Przykłady to:

La mecanica; destriar; cuélher; cantan; penós; gaton. Gramatyka Poniższa sekcja opisuje gramatykę dialektu langwedockiego, który jest centralny geograficznie i jest najbardziej konserwatywny pośród oksytańskich dialektów Z tego powodu służy jako baza dla standaryzacji języka.

Zaimki Zaimki osobowe są przedstawione w poniższej tabelii . L. poj.L. mn. 1. os. Ieu Nosautres / nosautras / nos 2. os. Tu Vosautres / vosautras / vos 3. os. El (=on)/ela (= ona) Eles (= oni), elas (= one)

Zaimki dzierżawcze Zaimki dzierżawcze są przedstawione w poniższej tabeli. Posiadana rzecz jest w l. poj....Posiadana rzecz jest w l. mn.... Właściciel i rodzaju męskiego i rodzaju żeńskiego i rodzaju męskiego i rodzaju żeńskiegoJa Mon Ma Mos Mas Ty Ton Ta Tos TasOn, ona Son Sa Sos Sas My Nòstre Nòstra Nòstres Nòstras Wy Vòstre Vòstra Vòstres Vòstras Oni, one Lor Lors

Zaimki wskazujące Zaimki wskazujące (ten, ta itd.) są przedstawione w poniższej tabeli. Rodzaj L. poj. L. mn. Męski Aiceste/ Aqueste/ Aquel Aicestes/ Aquestes/ Aqueles Żeński Aicesta/ Aquesta/ Aquela Aicestas/ Aquestas/ Aquelas Nijaki Aquò Aquò

Rzeczowniki W oksytańskim są 2 rodzaje gramatyczne: męski i żeński. Żeńskie rzeczowniki są zwykle tworzone poprzez dodanie końcówki -a. Liczba mnoga jest tworzona poprzez dodane końcówki -s.

Rodzajniki W oksytańskim są 2 rodzajniki nieokreślone w liczbie pojedynczej: męski un i żeński una oraz jeden w liczbie mnogiej: de. de przed samogłoskami skraca się do d. Podsumowuje to poniższa tabela. {|class="wikitable" ! colspan = 3| Rodzajniki nieokreślone |- !Rodzaj ! L. poj. ! L. mn. |- | Męski| un | de, d|- | Żeński| una | de, d|}

Rodzajniki określone przedstawia poniższa tabela. {|class="wikitable" ! colspan = 3| Rodzajniki określone |- !Rodzaj ! L. poj. ! L. mn. |- | Męski''' | lo, l | los|- | Żeński | la, l | las|}l' jest używane przed samogłoską.

Przyimki a, de, per oraz sus stojące przed rodzajnikami lo oraz los łączą się z nimi zgodnie z poniższą tabelą. lo los a al als de del dels per pel pels sus sul suls

Np. a+los = als. Czasowniki Czasowniki odmieniają się przez osobę, liczbę, czas oraz tryb. Są 3 koniugacje: -ar, -ir oraz -re . Czasowniki kończące się na -ir mają dwie podkoniugacje: z oraz bez sufiksu.

Schemat odmiany czasowników regularnych należących do pierwszej koniugacji jest przedstawiony poniżej.Parlar (= mówić), imiesłów czasu przeszłego: parlat, imiesłów czasu teraźniejszego: parlant. Cz. teraźniejszy Imperfekt Cz. przeszły Tryb łączący cz. ter. Tryb łączący cz. przesz. Cz. przyszły Tryb warunkowy Tryb rozkazujący IeuParli Parlavi Parlèri Parle ParlèsseParlaraiParlariái TuParlasParlavasParlèresParlesParlèssesParlaràsParlariásParla El/elaParlaParlavaParlètParleParlèsseParlaràParlariá Nos ParlamParlàvemParlèremParlemParlèssemParlaremParlariamParlem Vos ParlatzParlàvetzParlèretzParletzParlèssetzParlaretzParlariatzParlatz Eles/elasParlanParlavanParlèronParlenParlèssonParlarànParlarián

Koniugacja -ir z sufiksem jest przedstawiona poniżej.Dormir (= spać), imiesłów czasu przeszłego: dormit, imiesłów czasu teraźniejszego: dormint.