Kampania mutińska

Kampania mutińska (grudzień 44 – sierpień 43 p.n.e.) była wojną domową w Republice Rzymskiej - pierwszą po zabójstwie Juliusza Cezara - pomiędzy Senatem Rzymskim a Markiem Antoniuszem na terenach Północnej ItaliiJeśli chodzi o imiona i daty, zobacz: . Przyczyną konfliktu były starania Senatu, by zatrzymać Marka Antoniusza przed zbrojnym przejęciem strategicznych prowincji Galii Zaalpejskiej oraz Galii Cisalpejskiej od ich namiestników. Na czele Senatu stali Cyceron oraz konsulowie wybrani na rok 43 p.n.e.: Aulus Hircjusz oraz Gajusz Pansa. Mimo starań Cycerona, Senatowi nie udało się całkowicie przeciągnąć na swoją stronę spadkobiercy Cezara, Oktawiana Augusta, który mimo wspierania Senatu w początkowej fazie wojny, dążył do realizacji własnych celów.

Działania wojenne rozpoczęły się w grudniu 44 p.n.e., gdy wojska Antoniusza obległy Mutinę, w której schronił się Decymus Juniusz Brutus, namiestnik Galii Cisalpejskiej oraz jeden z zabójców Cezara. Konsulowie wraz z Oktawianem ruszyli na wiosnę przeciw Antoniuszowi i odnieśli zwycięstwa w bitwach pod Forum Gallorum (14 kwietnia 43 p.n.e.) oraz Mutiną (21 kwietnia 43 p.n.e). Zarówno Gajusz Pansa, jak i Aulus Hircjusz ponieśli jednak śmierć, co w połączeniu z niezdecydowaniem Senatu doprowadziło do powstania pustki politycznej, którą wykorzystał Oktawian – zażądawszy urzędu konsula, ruszył wraz z armią na Rzym. Po przejęciu kontroli nad miastem, Oktawian i jego kuzyn, Quintus Pedius, zostali nieregularnie wybrani na konsulami. Dzięki zabiegom Lepidusa, Oktawian i Antoniusz zasiedli do negocjacji, co doprowadziło do odłożenia na bok dawnych animozji i zawiązania II triumwiratu.

Tło wydarzeń mały| Aureus przedstawiający Marka Antoniusza i Oktawiana, wybity w 41 p.n.e., po wydarzeniach wojennych i w okresie II triumwiratu. mały| Popiersie Cycerona z I wieku n.e. W idy marcowe 44 p.n.e. grupa senatorów pod przewodnictwem Marka Juniusza Brutusa oraz Gajusza Kasjusza Longinusa, liberatores, zabiła Juliusza Cezara w trakcie posiedzenia Senatu. Pośród spiskowców znalazło się wielu stronników Cezara z czasów poprzedniej wojny domowej. Zabójcami w dużej mierze kierowało przekonanie, że wiecznie przedłużana dyktatura Cezara osłabia republikęTempest 2017, passim..

Bezpośrednio po śmierci Cezara liberatores oraz cezarianie (z konsulem Markiem Antoniusem, magister equitum Markiem Emiliuszem Lepidusem oraz konsulem wybranym na kolejnym rok Aulusem Hircjuszem) zawarli niełatwy pokój, w wyniku którego zabójcy otrzymali amnestię, ale acta zmarłego dyktatura zostały ratyfikowaneRawson 1992, s. 469. Lepidus sprzeciwiał się amnestii i chciał wyprowadzić wojska na Forum. Hircjusz odegrał kluczową rolę w zawarciu umowy. Zobacz również: Tempest 2017, s. 122.. W trakcie publicznego pogrzebu Cezara Antoniusz skutecznie starał się skierować opinię publiczną przeciwko tyranobójcomRawson 1992, s. 470..

W połowie kwietnia 44 p.n.e. opinia publiczna zmusiła Brutusa oraz Kasjusza do opuszczenia RzymuTempest 2017, s. 117; Rawson 1992, s. 470.. Osłabienie dowództwa tyranobójców umożliwiło Antoniuszowi pozyskanie licznych sojuszników – udało mu się zaaranżować mianowanie Lepidusa na pontifexa maximusa, wsparł też Publiusza Korneliusza Dolabellę w uzyskaniu urzędu konsula oraz namiestnictwa SyriiRawson 1992, s. 471.. Również w kwietniu do Rzymu przybył z Ilirii spadkobierca Cezara, młody Oktawian, który wcześniej, zaakceptowawszy spadek, krążył po Italii zbierając poparcie pośród weteranów CezaraRawson 1992, s. 471.; Tempest 2017, s. 116-117, 127..

Przyjazd Oktawiana został odebrany z wrogością przez Antoniusza, widzącego się w roli przywódcy cezarianTempest 2017, s. 116.. Napięcie między nimi szybko narastało – gdy Oktawian zwrócił się do Antoniusza z prośbą o rozdysponowanie spadku Cezara, żeby wypełnić warunki jego woli (w tym rozdanie 300 sestercji każdemu mężczyźnie z plebsu), ten opóźniał egzekucję testamentu, uzasadniając czasem potrzebnym na rozdział prywatnego majątku Cezara od państwowego. Nie czekając na oficjalne rozstrzygnięcie, Oktawian sprzedał własny majątek, by zebrać pieniądze i wypełnić ten warunek, dzięki czemu zyskał znaczne poparcie pośród plebsuRawson 1992, s. 471-472..

W następnych tygodniach oba stronnictwa szukały dalszego poparcia. Podczas gdy Antoniusz podróżował po Italii pod pretekstem osiedlenia weteranów, a w rzeczywistości rekrutując wojska, Oktawian i Brutus sponsorowali igrzyska w celu zdobycia popleczników w mieścieTempest 2017, s. 126-127.. Na początku czerwca Antoniuszowi udało się przeforsować nielegalną ustawę o ponownym przypisaniu prowincji. Ustawa ta była "potrójnie nieprawidłowa, gdyż 1) nie była dies comitialis, 2) nie powiadomiono o tym w należy sposób i 3) zastosowano przemoc"Rawson 1992, s. 474.. Według historyka Appiana, trybuni plebejscy zostali przekupieni, by nie użyli prawa wetaRawson 1992, s. 474 przyp. 37, powołując się na App. BCiv., 3.30.. Ustawa przenosiła Antoniusza z jego przyszłej prowincji Macedonii do strategicznie ważniejszych Galii Zaalpejskiej i Przedalpejskiej oraz przypieczętowywała pozycję Dolabelli w SyriiRawson 1992, 474.. Niedługo później Antoniusz spróbował usunąć Brutusa i Kasjusza z życia politycznego poprzez propozycję odebrania im ich prowincji oraz powierzenia obowiązku zakupu zboża w Azji i na SycyliiRawson 1992, s. 475..

Przebieg wojny Rozwój polityczny Począwszy od września 44 p.n.e., Cyceron zaczął wygłaszać w Senacie serię przemówień przeciwko Antoniuszowi, nazwanych Filipikami na cześć potępień Filipa II Macedońskiego przez DemostenesaTempest 2017, 151.. Pierwsza z Filipik wygłoszona została po tym, jak Antoniusz przeklął Cycerona z powodu jego niestawiennictwa się na posiedzeniu SenatuTempest 2017, s. 151., w trakcie którego głosowano nad odznaczeniami dla Cezara. W tym samym okresie Antoniusz publicznie wyklinał liberatores, oskarżając ich o zdradę i zabójstwo krewnego. Chcąc wzmocnić swoją pozycję, Antoniusz przewodniczył przydzielaniu prowincji pretorskich, umieszczając swojego brata Gajusza w Macedonii, a Brutusa i Kasjusza odpowiednio do Krety oraz Cyreny. Brutus jednak, z pomocą ówczesnego namiestnika Macedonii, ruszył by zająć prowincję przed przybycie Gajusza AntoniuszaTempest 2017, s. 243..

Sytuacja Antoniusza nie była stabilna także i w jego stronnictwie, gdyż latem stracił poparcie byłych cezariańskich konsuli, a Oktawian skutecznie atakował każdą jego próbę obrony pamięci Cezara. W grudniu Antoniusz opuścił Rzym z armią, by odebrać Galię Przedalpejską jej namiestnikowi – Decymusowi Juniuszowi Brutusowi. W tym samym czasie Oktawian ruszył do Południowej Italii, gdzie zbierał nielegalną, prywatną armię z sił, które Antoniusz przeniósł z MacedoniiTempest 2017, s. 152-153; Rawson 1992, s. 477.. Pod koniec roku Oktawian i Cyceron zawarli sojusz: Cyceron i Senat zyskiwali prywatną armię Oktawiana w celu walki z Antoniuszem, natomiast Oktawian otrzymywał poparcia Cycerona w SenacieTempest 2017, s. 153..

20 grudnia do Rzymu dotarła depesza od Decymusa Brutusa, w której oznajmił swój zamiar obrony prowincji przed Antoniuszem oraz rozpoczęcie oblężenia Mutiny (współczesna Modena) przez wojska konsula. Wykorzystując okazję, Cyceron wygłosił trzecią z Filipik, w której pochwalił Oktawiana i Decymusa za ich przeciwstawianie się Antoniuszowi, zaś tego ostatniego ogłosił wrogiem narodowym. Senat przyjął także jego propozycję ratyfikowania stanowiska Decymusa w Galii Przedalpejskiej, publicznego podziękowania Oktawianowi za wsparcie prywatną armię i stawienie oporu Antoniuszowi, a także uchylenia przydziałów prowincjonalnych AntoniuszaTempest 2017, s. 153-154; Golden 2013, s. 195; Rawson 1992, s. 479.. Chociaż Cyceronowi nie udało się przeforsować ogłoszenia Antoniusza "wrogiem publicznym", uznał grudniowe wydarzenia za skuteczne podłożenie podwalin pod przetrwanie republikiRawson 1992, s. 479..

1 stycznia inaugurowano nowych konsulów: Gajusza Vibiusza Pansę oraz Aulusa Hircjusza – debata w Senacie została rozpoczęta natychmiastBroughton 1952, s. 334; Golden 2013, s. 196.. Dowództwo Oktawiana nad prywatną armią zostało legitymizowane poprzez imperium pro praetoreBroughton 1952, s. 345., został wprowadzony do Senatu ze statusem konsularnym oraz otrzymał prawo do ubiegania się o konsulat dziesięt lat wcześniejRawson 1992, s. 480.. Ponownie podziękowano Decymusowi Brutusowi za nieopuszczenie swojej prowincji. Mimo to, stronnictwo przychylne Antoniuszowi wciąć pozostało wpływowe w Senacie. Wniosek Cycerona o senatus consultum ultimum został odrzucony, a za namową Kwintusa Fufiusza Kalenusa, bliskiego przyjaciela Antoniusza starającego się jak najdłużej opóźnić działania wojenne, wysłano poselstwo do byłego konsulaGolden 2013, s. 196.. Siódma z Filipik Cycerona musiała jednak wpłynąć na zdanie niektórych senatorów, gdyż niedługo później powołano armię republikańską, na czele której stanęli konsul Hircjusz oraz Oktawian AugustGolden 2013, s. 197; Rawson 1992, s. 480.. mały| Mapa ruchów różnych armii podczas kampanii poprzedzających bitwę pod Mutiną. Delegacja wróciła 1 lutego 43 p.n.e. Kontrpropozycje Antoniusza zostały odrzucone. Mimo starań Cycerona, Senat zagłosował przeciw ogłoszeniu stanu wojny, zamiast tego przychylając się do wniosku Lucjusza Juliusza Cezara o ogłoszenie stanu tumultusGolden 2013, s. 197.. Na przełomie lutego i marca armie republiki ruszyły na północ w celu zniesienie oblężenia Mutiny i uwolnienia Decymusa BrutusaGolden 2013, s. 198.. 20 Marca prośby Lepidusa i Plankusa o uniknięcie wojny zostały odrzucone. W Senacie Cyceron w trzynastej z Filipik nazwawszy Antoniusza rozbójnikiem, ostrzegał senatorów przez jego zwycięstwemTempest 2011, s. 199.. Senat wezwał Plankusa do wsparcia sił republikańskich zmierzających do Mutiny z odsieczą, lecz ten, czekając na rozwój wydarzeń, odmówił, obwiniając swoje wojskaRawson 1992, s. 482..

Bitwy Marsz na północ armii Hircjusza i Pansy był szczytem kryzysu. 30 marca 43 p.n.e. Cyceron napisał do Plankusa, że spodziewa się rozstrzygnięcia "całego losu republiki" w następstwie jednej, nadchodzącej bitwyGolden 2013, 198, cytując Cic. Fam., 10.10.1.. Ponowna próba wysłania poselstwa z propozycją pokoju podjęta przez Kalenusa i Pizona nie powiodła się po tym, jak Cyceron, mianowany na posła, odmówił rokowania z AntoniuszemGolden 2013, s. 198.. Pansa opuścił Rzym niedługo po Hircjuszu, stojąc na czele czterech legionów złożonych całkowicie ze świeżych rekrutów. Obrona Rzymu przypadła Markowi Cecyliuszowi Kornutusowi, dowodzącemu zaledwie jednym legionemRawson 1992, s. 483..

Forum Gallorum (14 kwietnia) Dowiedziawszy się o nadejściu Pansy, Antoniusz zdecydował się zaatakować wraz z dwoma najbardziej doświadczonymi legionami niedoświadczoną armię konsula. Dzięki sprawnym manewrom udało mu się ominąć armię Hircjusza oraz Oktawiana i zaskoczyć Pansę pod Forum Gallorum 14 lub 15 kwietniaGolden 2013, s. 198.. Mimo nadesłanego przez Hircjusza wsparcia w postaci dodatkowego legionu, weterani Antoniusza zadali ciężkie straty republikańskim siłom i zmusiły śmiertelnie rannego Pansę do odwrotuGolden 2013, s. 199.. W drodze powrotnej do Mutiny, to Hircjuszowi udało się przechwycić i rozgromić zmęczone wojska Antoniusza. Straciwszy około połowę wojsk, Antoniusz wycofał sięGolden 2013, s. 199.. W międzyczasie Oktawian skutecznie obronił obóz republikański przed atakiem pozostałych sił Antoniusza pod przywództwem jego brata Lucjusza. W następstwie zwycięstw Hircjusz, Pansa i Oktawian zostali okrzyknięci przez swoje wojska imperatoramiRawson 1992, s. 483..

Wiadomość o klęsce Pansy jako pierwsza dotarła do Rzymu, co wywołało obawy w mieścieRawson 1992, s. 483.. Gdy 20 kwietnia nadeszły wieści o zwycięstwie Hircjusza, Cycerona paradowano z jego domu do stolicy, a Senat przegłosował supplicationes na pięćdziesiąt dniGolden 2013, s. 199, zauważając, że Dio, 46.39.3, błędnie podaje 60 dni.. Cyceron następnie przeforsował w Senacie odznaczenia dla obu konsulów, Oktawiana oraz ich żołnierzyTempest 2011, s. 200..