mały|Witraż ze św. Jadwigą. 1896 r., Inst. A. Seilera z Wrocławia. Kościół św. Jana Chrzciciela w LegnicyŁawicka 2002, s. 169. mały|Witraż z 1877 wykonany we wrocławskim Instytucie Witrażowym Adolpha Seilera. Kościół św. Wawrzyńca w Wilkszynie.

Instytut Witrażowy Adolpha Seilera – niemieckie przedsiębiorstwo działające w latach 1846–1945 we Wrocławiu, zajmujące się głównie wytwarzaniem i renowacją witraży.

Okres 1846 - 1873 Twórcą firmy był urodzony w Rynarcicach syn szklarza Adolph Seiler (1824 – 1873), który został mistrzem szklarskim, a niezależnie od tego kształcił się na witrażownika u Carla Samuela ScheinertaŁawicka 2002, s. 47, 48.. Nie później niż w roku 1846 zamieszkał we Wrocławiu, otwierając warsztat szklarski. Przez pierwsze lata działalności szklarstwo było głównym źródłem dochodów, ale od samego początku wykonywał również witrażeŁawicka 2002, s. 49.. W 1854, wraz z przeprowadzką do kamienicy przy obecnym pl. Kościuszki, założył pracownię witrażową (nazwaną wówczas Instytutem Witrażowym), choć w dalszym ciągu przyjmował też zlecenia szklarskieŁawicka 2002, s. 50, 51, 54.. Rozkwit działalności witrażowniczej firmy zaczął się w 1856Ławicka 2002, s. 55. i trwał do śmierci właściciela w 1873, choć na początku 1868 nastąpił przejściowy kryzys w związku z pożarem pracowniŁawicka 2002, s. 57.. W 1861 Seiler ukończył budowę własnej siedziby przy Neue Taschenstraße 5 (dziś ul. Kołłątaja), obejmującej wzniesienie pięciopiętrowej kamienicy, w której zamieszkał i trzypiętrowego budynku warsztatu produkcyjnego na podwórzu (później wzniesiono na posesji dodatkowe budynki na potrzeby fabryki: parterowy w 1871 i piętrowy w 1877Ławicka 2002, s. 57, 59.). W głównym budynku warsztatu znalazły się piece do produkcji witraży, pracownie oraz wielka sala ekspozycyjnaŁawicka 2002, s. 51, 53, 54.. Przedsiębiorstwo zatrudniało wówczas przeszło 40 pracownikówŁawicka 2002, s. 55., specjalizując się w witrażach sakralnych, głównie dla katolickich świątyń, choć wykonywało je również dla kościołów protestanckich i synagogŁawicka 2002, s. 41, 50, 58, 66.. Wiele z tych dzieł powstało w ramach zamówień dokonanych przez architektów Carla Lüdeckego oraz Alexisa Langera na potrzeby budowli przez nich wznoszonychŁawicka 2002, s. 57.. Współtwórcą sukcesu tego etapu historii instytutu był rysownik Ferdinand Koska, aż do swej śmierci w 1862 będący w firmie głównym projektantem witraży i wykonawcą kartonów do nichŁawicka 2002, s. 55, 56..

Okres 1874 - 1944 Po śmierci Seilera, do 1877 zakład prowadziła wdowa po nim, Ottilie, a później kolejnymi właścicielami były różne osoby spoza rodziny, jednak aż do zamknięcia firmy na przełomie 1944/1945 miała ona w nazwie imię i nazwisko założyciela i tę samą siedzibę przy KołłątajaŁawicka 2002, s. 58.. Po śmierci Seilera kondycja firmy pogorszyła się, m.in. z powodu spadku zapotrzebowania na witraże w Niemczech w tym okresieŁawicka 2002, s. 58., ale od 1903 nastąpiła trwająca do początków I wojny światowej kolejna faza prosperity instytutu, co wiązało się z nastaniem mody na sztukę secesyjną, która na dużą skalę wykorzystywała różnobarwne kompozycje ze szkła. W tym okresie zmienił się częściowo profil i tematyka produkcji, gdyż znaczna część dzieł zamawiana była przez klientów świeckich. Ponadto na szeroką skalę zaczęto używać nowych technik i rodzajów szkłaŁawicka 2002, s. 61, 83., w tym niedawno wynalezionego przez Tiffany'ego szkła opalowegoŁawicka 2002, s. 28, 117.. Firma wykonywała wówczas witraże według dostarczanych jej projektów autorstwa działających wówczas we Wrocławiu artystów, głównie wykładowców miejscowej Akademii Sztuki, m.in.: Hansa Dresslera, Maxa Friesego, Josepha Langera, Eduarda Kaempffera, Hansa Rossmanna i Gebharda UtingeraŁawicka 2002, s. 42, 61, 62.. Później, w latach 30. i początkach lat 40., instytut wytwarzał witraże dla Ludwiga Petera Kowalskiego, realizując jego projektyŁawicka 2002, s. 42..

Zakres i skala działalności i nagrody W 2002 r. znanych było ze źródeł 265 budynków, w których wstawiono witraże i/lub oszklenia wyprodukowane przez Instytut Witrażowy (około połowy z tych prac przetrwało do dziś)Ławicka 2002, s. 9, 116 i 144., niektóre witraże weszły w skład prywatnych kolekcjiŁawicka 2002, s. 66.. Większość zamówień w historii firmy powstało dla świeckich i sakralnych obiektów na Śląsku, ale niektóre witraże zakupili klienci z innych rejonów ówczesnych Niemiec, a także zza granicy - z Austrii, Galicji, Łodzi i Sosnowca, a nawet Hiszpanii i Ameryki PołudniowejŁawicka 2002, s. 9 i 118-145.. Firma podejmowała się także szlifowania wyrobów szklanych, renowacji starych witraży, w tym średniowiecznychŁawicka 2002, s. 67, 77., a także napraw innych witrażowych wyrobów, np. lamp Tiffany'egoŁawicka 2002, s. 87.. Instytut tworzył witraże głównie monumentalne, we wszystkich stosowanych wówczas na świecie technikach: klasycznej, oszkleń mozaikowych, malowideł witrażowych, a najczęściej w technikach mieszanychŁawicka 2002, s. 15, 16, 73, 74, 116, 117.. Przeważające w dorobku Instytutu prace sakralne tworzono najczęściej, bazując na wzorcach sztuki średniowiecznej, w stylu neogotyckimŁawicka 2002, s. 68-70, 73-75, 79., choć niektóre z nich zawierały także elementy neorenesansowe, neobarokowe i klasycystyczneŁawicka 2002, s. 75, 76, 79.. Wzorowane były głównie na obrazach i grafikach niemieckich artystów tworzących w duchu Nazareńczyków (m.in. Degera i Ittenbacha)Ławicka 2002, s. 70, 71, 77, 85, 89., ale zdarzały się też prace bazujące na obrazach wielkich mistrzów malarstwa: Dürera, Rubensa i RafaelaŁawicka 2002, s. 72, 77, 83.. Na początku XX w. na dużą skalę wytwarzano witraże świeckie w stylu secesji, niekiedy także oparte na malarstwie historycznym, eklektyczne i kubistyczneŁawicka 2002, s. 82-84, 86..

Instytut Witrażowy Adolpha Seilera był jednym z czołowych wytwórców witraży w Europie lat 60. XIX w., a aż do 1944 główną firmą witrażowniczą wschodniej części ówczesnych Niemiec oraz najdłużej funkcjonującą tego typu na Dolnym ŚląskuŁawicka 2002, s. 9.. Sam A. Seiler miał tytuły nadwornego dostawcy witraży królowej Prus Augusty, następcy tronu pruskiego Fryderyka III (późniejszego cesarza Niemiec) oraz księcia brunszwickiego WilhelmaŁawicka 2002, s. 54, 55, 66.. Instytut brał od 1852 udział w wielu wystawach, również zagranicznych, w tym na wystawach światowych w Londynie w 1862 i Wiedniu (1873)Ławicka 2002, s. 102, 103.. Jego wyroby uzyskały nagrody na wystawach w Londynie (1858)Ławicka 2002, s. 51, 102., Wiedniu (1863), Szczecinie (Powszechna Wystawa Rzemiosła i Przemysłu, 1865, brązowy medal), Wrocławiu (1873; 1881 srebrny medal Śląskiej Wystawy Rzemiosła i Przemysłu) oraz Görlitz (1885, brązowy medal)Ławicka 2002, s. 102, 103.. Instytut zrealizował zamówienia prestiżowe, oprócz tych dla ww. władców niemieckich, także dla: budynku ratusza wrocławskiego (początek lat 40. XX w., zamówienie kilkuset witraży z herbami, zdążono wykonać ok. 2/3 zamówienia, parę witraży okiennych przetrwało w budynku)Ławicka 2002, s. 87, 140., ratuszy wałbrzyskiego (1856, zachowane)Ławicka 2002, s. 145. w Kamiennej Górze (sala posiedzeń, ok. 1905, zachowane)Ławicka 2002, s. 86, 87, 172, 173.), Lwówka Śl. (ok. 1905, zachowane)Ławicka 2002, s. 84. oraz Głubczyc (niezachowaneŁawicka 2002, s. 66, 122.), kościołów: św. Elżbiety we Wrocławiu (ozdobne przeszklenia w 1892, 1893Ławicka 2002, s. 82. i witraż z 1940 w organach Endlera, wszystkie niezachowaneŁawicka 2002, s. 87.), św. Krzyża we Wrocławiu (1853, wykonany wspólnie z berlińskim Królewskim Instytutem Witrażowym, niezachowany)Ławicka 2002, s. 65., św. Stanisława i św. Wacława w Świdnicy (współcześnie katedra, 1875, zachowany)Ławicka 2002, s. 165. oraz refektarzu zamku w Malborku (ok. 1872, niezachowane)Ławicka 2002, s. 77, 128. i zamku Książ (1862-1868, niezachowane, kaplica zamkowa)Ławicka 2002, s. 126.. Wykonał także witraże, w tym herbowe, dla kilkunastu innych zamków lub pałacówŁawicka 2002, s. 34, 76, 77, 80.. Hali Stulecia - oszklenia z pomarańczowego szkła opalizującego w 1913 (niezachowane)Ławicka 2002, s. 139.

Do dużych, zachowanych do dziś (stan na 2002) prac Instytutu zalicza się zespoły: ponad 20 witraży figuralnych i ornamentalnych z kościoła św. Marcina w Jaworze (wykonane w latach 1858-1870)Ławicka 2002, s. 123, 124, 160., 12 witraży figuralnych i ornamentalnych w kościele pw. Nawiedzenia NMP w Ujeździe (1861)Ławicka 2002, s. 75, 136., 15 witraży ornamentalnych i 19 oszkleń z 1872 - 1876 w kościele Wniebowzięcia NMP w BielawieŁawicka 2002, s. 118, 163, 164., 50 witraży figuralnych i ornamentalnych i 19 oszkleń mozaikowych z 1923 w kościele św. Mateusza w ŁodziŁawicka 2002, str. 85, 127, 188.

Niektóre witraże i ich projekty z Instytutu Witrażowego znajdują się w zbiorach Muzeum Architektury we WrocławiuŁawicka 2002, s. 101, 115, 116., a jeden witraż w kolekcji krakowskiego Muzeum FarmacjiŁawicka 2002, s. 115, 140..

Przypisy

Bibliografia Ławicka M., 2002: Zapomniana pracownia. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera. Wyd. Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław, stron 194.

Kategoria:Witrażownictwo Kategoria:Przedsiębiorstwa we Wrocławiu Kategoria:Historia Wrocławia