Kasztelanie zapilickie (kasztelanie nadpilickie, kasztelanie zapilczańskie) – trzy kasztelanie, skrzyńska, żarnowska i małogoska. Siedzibami kasztelanii (kasztelami) były Skrzyńsko / Skrzynno, Żarnów i Małogoszcz.
Kasztelanie mieściły się początkowo w prowincji łęczyckiej i księstwie łęczyckim, stanowiąc ich południowo-wschodnie krańce znajdujące się na południowy wschód od Pilicy (po jej prawej stronie). Od 1239 (lub 1243) znalazły się w księstwie sandomierskim, a następnie w ziemi sandomierskiej i w województwie sandomierskim. mały|Podział ziem Polski na dzielnice w 1138 (na podstawie Ustawy Sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego): mały|Kasztelanie zapilickie pod koniec XIII w. były płn.-zach. częścią księstwa sandomierskiego mały|Teren kasztelanii zapilickich w 1619 r. stanowił płn.-zach. część województwa sandomierskiego Obszar dawnych kasztelanii stanowi północno-zachodnią część ziemi sandomierskiej. Graniczy od północnego zachodu z ziemią łęczycko-sieradzką (Pilica jest rzeką graniczną) i od południowego zachodu z ziemią krakowską. Obszar kasztelanii od północnego wschodu sąsiaduje z Zapiliczem, stanowiącym pogranicze między ziemią czerską i sandomierską. Największymi miastami są Opoczno, Końskie, Włoszczowa.
Historia mały|Zamek Kazimierzowski w Opocznie mały|Końskie, zachodnie skrzydło pałacowe mały|Zamek w Chęcinach
mały|Kościół św. Mikołaja w Żarnowie mały|Skrzynno, Kościół św. Szczepana
mały|Kurzelów, Kościół Wniebowzięcia NMP mały|Kościół pw. Wniebowzięcia NMP w Małogoszczu z 1595 roku
Łęczycanie i rozwój osadnictwa Teren kasztelanii zapilickich był w czasach plemiennych częścią obszaru zajmowanego przez Łęczycan z głównym grodem w Tumie k. Łęczycy. Na obszarze zapilickim istniały takie grody: między połową IX w. i poł. X w. (koniec okresu plemiennego) – Gródek Leśny i Góra Dobrzeszowska; między poł. X w. i poł. XI w. (ekspansja państwa Piastów i pierwsza monarchia) – Żarnów, Skrzyńsko, Goździków; po poł. XI w. (druga monarchia i utworzenie prowincji łęczyckiej) pojawiają się m. in. Skrzynno i Małogoszcz.
W „Powieści minionych lat” wśród sąsiadów Rusi zostało wymienione plemię „Lutyczów” („Łuticzi”). Wydaje się, że chodzi w tym przekazie o plemię Łęczycan (lub Łączan), które mogło zajmować ziemie mieszczące się między grodami Gnieznem, Kaliszem i Krakowem oraz pograniczem dzielącym siedziby Słowian zachodnich od obszarów penetrowanych przez Słowian wschodnich. Łęczyca pełniłaby funkcję naczelnego grodu dla terytorium rozciągającego się po wschodniej i zachodniej stronie Wisły (po obu stronach rzeki w okolicach Czerska), i sięgającego na zachód aż po ujście Neru do Warty i Wartę. Terytorium Łęczycan na południowo-wschodnich rubieżach przekraczało Pilicę i zbliżało się do Radomia. Od północy Łęczycanie graniczyli z Mazowszanami, którzy znajdowali się na prawym brzegu Wisły, na północ od obecnej Warszawy.
Innym dowodem o istnieniu Łęczan i innych plemion są nazwy miejscowości. Na południe od Radomia mamy Mazowszany, a nieco dalej, koło Wierzbicy: Łączany, Polany i Pomorzany. Nazwy te mówią, że przedstawiciele tych plemion mieszkali tylko w tych wsiach, będąc otoczonymi przez „miejscowych”.
W prowincji łęczyckiej i księstwie łęczyckim Trzy kasztelanie zapilickie / nadpilickie (skrzyńska, żarnowska i małogoska) były częścią prowincji łęczyckiej i księstwa łęczyckiego położoną na południowy wschód od Pilicy. Przejściowo istniał urząd wojewody żarnowskiego (ulokowanego w Żarnowie), który mógł zarządzać obszarem obejmującym trzy kasztelanie zapilickie.
W pierwszej fazie rozbicia dzielnicowego aż do utworzenia księstwa łęczyckiego w 1231, prowincja łęczycka przez większość czasu była częścią dzielnicy senioralnej; jedynie w latach 1138–1144 prowincja przypadła prawdopodobnie wdowie po Bolesławie III Krzywoustym, Salomei z Bergu, jako tzw. oprawa wdowia. W 1146 Bolesław IV Kędzierzawy odłączył trzy zapilickie kasztelanie od prowincji łęczyckiej i dzielnicy senioralnej i nadał je Henrykowi Sandomierskiemu. Trzy zapilickie (nadpilickie) kasztelanie zostają po raz pierwszy włączone do księstwa sandomierskiego. Wracają one do prowincji łęczyckiej, a więc i dzielnicy seniora zapewne wraz ze śmiercią Henryka Sandomierskiego w 1166 roku.
W 1239 lub 1243 księstwo łęczyckie utraciło na stałe kasztelanie zapilickie na rzecz księstwa sandomierskiego z powodu klęsk Konrada I mazowieckiego w walce o dzielnice sandomierską i krakowską. Podawane są dwie możliwe daty tego zdarzenia: 1239 r. i zjazd w Przedborzu, kiedy być może Konrad I mazowiecki przekazał te tereny na rzecz księcia sandomierskiego Bolesława V Wstydliwego, lub 1243 r. i wielka klęska Konrada w bitwie z Bolesławem pod Suchodołami. Przed 1306, z archidiakonatu łęczyckiego diecezji gnieźnieńskiej został utworzony archidiakonat kurzelowski. Archidiakonat kurzelowski (utworzony przed 1306) odpowiada zasięgowi trzech kasztelani zapilickich (nadpilickich) utraconych przez księstwo łęczyckie ok. 1239 r., który odpowiadał obszarowi kasztelanii zapilickich i przetrwał do rozbiorów. Posiadanie kasztelanii zapilickich umożliwiało sprawowane kontroli w Małopolsce książętom łęczycko-sieradzkim, zaś książętom krakowskim i sandomierskim zapewniało możliwość szachowania sił wielkopolskich i łęczycko-sieradzkich, stąd region ten obfitował w wiele starć bitewnych.
W ziemi sandomierskiej i województwie sandomierskim W ziemi sandomierskiej kasztelanie uległy reorganizacji. W ten sposób znika kasztelania skrzyńska, przyłączona w większości do kasztelanii radomskiej i żarnowskiej. Zachowane są kasztelanie małogoska i żarnowska. Od 1320 roku teren kasztelanii zapilickich został razem z księstwem sandomierskim włączony do Zjednoczonego Królestwa Polskiego jako część województwa sandomierskiego. W II poł. XIV w. pojawiają się powiaty jako jednostki terytorialne, które wypierają kasztelanie. Niektóre kasztelanie przekształcają się w powiaty, inne zanikają. Kasztelania żarnowska przeradza się w powiat opoczyński. Z kasztelanii małogoskiej powiększonej o okolice Kielc powstaje powiat chęciński. Obszar dawnych kasztelanii znalazł się w zaborze austriackim w 1795 (w wyniku III rozbioru), w Księstwie Polskim w 1807, w zaborze rosyjskim w 1815.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości W 1919, tereny byłych kasztelanii zapilickich weszły w skład województwa kieleckiego. W roku 1939 większość tego terytorium, należącą do ówczesnych powiatów opoczyńskiego i koneckiego, przyłączono jednak do województwa łódzkiegoUstawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o zmianie granic województw: białostockiego, kieleckiego, lubelskiego, łódzkiego i warszawskiego ().. W wyniku tego część ta na powrót (po ok. 700 latach) znalazła się jednej jednostce administracyjnej z większością ziem dawnego księstwa łęczyckiego. Stan ten został utrzymany w latach 1946–1950. W roku 1950 całość tego obszaru powróciła do województwa kieleckiego. Po reformie administracyjnej z roku 1975 okolice Opoczna i Przedborza znalazły się w województwie piotrkowskim. Od reformy z roku 1999 większość powierzchni dawnych kasztelanii zapilickich znajduje się w województwie świętokrzyskim, około 1/3 – w łódzkim, zaś najmniejsza część – w mazowieckim.
Zobacz też ziemia łęczycko-sieradzka prowincja i księstwo łęczyckie ziemia sandomierska Zapilicze
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Jacek Ladorucki, Tomasz Stolarczyk, O potrzebie stworzenia Słownika biograficznego ziemi łęczyckiej. Ogólne zasady opracowania kompendium i jego znaczenie dla regionu (rozdział: Dzieje ziemi łęczyckiej i jej granice), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum.”, 1/2 (22/23), 2016, s. 117–129. Marek Koter, Historyczno-geograficzne podstawy oraz proces kształtowania się regionu łódzkiego., [w:] T. Marszał (red.), Miasto – region – gospodarka w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, s. 131–161. Jerzy Sikora, Między podbojem a prowincją. Przyczynek do piastowskiej organizacji Polski Centralnej w X i XI w., Olgierd Ławrynowicz, Jerzy Maik, Piotr A. Nowakowski (red.), [w:] Non Sensistis Gladios. Studia ofiarowane Marianowi Głoskowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 2011, s. 349–367. Paweł Zięba, Przynależność administracyjno-terytorialna Przedborza na przestrzeni wieków, www.przedborz.com.pl [dostęp 2019-09-19]. Przynależność administracyjna oraz kulturowa okolicznych miejscowości, Historia Koluszek i okolic w internecie, www.dawne-koluszki.pl [dostęp 2019-09-19].
Linki zewnętrzne Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000 (mapa kartograficzna I Rzeczpospolitej z II połowy XVI wieku), autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium: (1) https://atlasfontium.pl/index.php?article=corona (mapa i indeks do pobrania); (2) http://hgisb.kul.lublin.pl/azm/pmapper-4.2.0/map_default.phtml?config=korona&language=pl&resetsession=ALL Ziemie polskie Korony w II poł XVI w. (Cz1: Mapy, plany) i (Cz2: Komentarz, indeksy) 2021, autorzy: zespół pod kierownictwem prof. IH PAN Marka Słonia. (1) https://rcin.org.pl/ihpan/dlibra/publication/6733#structure (mapa i indeks do pobrania); (2a) https://data.atlasfontium.pl/maps/178?_ga=2.189141154.865899583.1640103019-2000553280.1624037407 (mapa online); (2b) https://atlasfontium.pl/ziemie-polskie-korony/
zapilickie
Kategoria:Skrzyńsko Kategoria:Skrzynno (województwo mazowieckie) Kategoria:Historia Żarnowa Kategoria:Historia Małogoszcza Kategoria:Ziemia łęczycko-sieradzka Kategoria:Ziemia sandomierska