Rogatka na Zakrzówku (oficjalnie rogatki krakowskie zwano urzędem liniowym podatku spożywczego) – dawna rogatka w Krakowie, w dzielnicy VIII Dębniki przy ulicy Kobierzyńskiej 87, na osiedlu Ruczaj-Zaborze.

Historia W następstwie inkorporacji Krakowa przez Austrię w 1847 roku postanowiono o harmonizacji ogólnokrajowych przepisów dotyczących opłat. Rezultatem tych działań było wytyczenie wokół ośrodka miejskiego kordonu fiskalnego wraz z siecią punktów poboru należności. Budowla „Na Zakrzówku” zalicza się do najpóźniej powstałych elementów tego systemu, gdyż wzniesiono ją w końcowym etapie funkcjonowania opłat akcyzowych. Czynność urzędową prowadzono w tym miejscu jedynie przez trzyletni okres.

Realizacja obiektu miała miejsce w 1919 lub 1920 roku. Projektantem gmachu był J. Kryłowski lub Alfred Kramarski. W początkowym okresie istnienia gmach mieścił Urząd Akcyzowy nr 18. Został przypisany mu numer spisowy 141. Usytuowanie budowli wyznaczono w obrębie wsi Zakrzówek, w punkcie zbiegu traktów wiodących w stronę Tyńca oraz Oświęcimia.

Po zakończeniu działań wojennych nieruchomość przekształcono w mienie komunalne. Współcześnie budynek należy do Gminy Kraków i jest wykorzystywany jako obiekt mieszkalny. Budowla przetrwała w niezmienionym stanie architektonicznym.

11 maja 2009 rogatka została wpisana do rejestru zabytków. Znajduje się także w gminnej ewidencji zabytków.

Architektura Gmach położony u zbiegu traktów Rostworowskiego, Ruczaj oraz Kobierzyńskiej, w linii powstałych w późniejszym okresie peryferyjnych domów jednorodzinnych. Współcześnie obszar ten został wchłonięty przez nowo powstałe kompleksy budynków mieszkalnych.

Obiekt wzniesiony z cegły, jednokondygnacyjny, posiadający kondygnację podziemną pod południowym fragmentem oraz poddasze o charakterze użytkowym. Wielopołaciowe zadaszenie, wykończone dachówką z materiałów ceramicznych, wyposażono w lukarny i zamontowane później okna dachowe. Więźbę dachową wykonano z drewna w systemie krokwiowo-płatwiowym. Wewnątrz zastosowano schemat oparty na dwóch traktach. Nad izbami znajdują się sufity.

Obiekt założony na planie prostokąta, wzbogacony o prostokątną podsień umiejscowioną w ścianie przedniej oraz parę ryzalitów usytuowaną w ścianie tylnej. Rozplanowanie wnętrza oparto na systemie dwutraktowym o pięciu osiach, obejmującym pomieszczenie prowadzące do wnętrza domu od frontu i od tyłu, które skomunikowano wspólnym korytarzem.

Bryła ma formę zwartą, której ciągłość została przerwana wyłącznie przez prześwit ażurowego podcienia w fasadzie głównej.

Ściany zewnętrzne Ściany zewnętrzne z cegły, przy czym tynk nałożono wyłącznie w strefie podcieni. Fasada przednia ma charakter symetryczny o pięciu osiach i posiada wydatny portyk arkadowy, który zajmuje trzy osie centralne. Konstrukcję portyku oparto na kanciastych filarach umieszczonych w narożnikach oraz kolumnach zlokalizowanych w części środkowej. Te ostatnie posiadają ciężką formę, spoczywają na bazie i są zwieńczone kapitelami w porządku toskańskim.

Nad tą strukturą znalazł się niewielki przyczółek o trójkątnym kształcie z osadzonym oknem w formie półkola. Przed nim znajduje się zadaszenie o trzech połaciach. Wejście usytuowano w osi centralnej portyku. Flankują je okna o prostokątnym zarysie i wielokwaterowej strukturze. Elementy te wykonano w systemie skrzynkowym. Wewnątrz podcienia ocalał ceramiczny pawiment ułożony z płytek o kształcie wielokątów. Boczne fragmenty ścian wymurowano z cegły, wyposażono w otynkowany fundament i zakończono uskokowym detalem gzymsowym z cegły. Odcinki te są jednoosiowe. W osiach krańcowych mieszczą się prostokątne otwory z zamontowaną później stolarką. mały|Rogatka na Zakrzówku (2021) Ściana tylna posiada parę występów narożnych o charakterze jednoosiowym. Przestrzeń rozdzielającą ryzality cechuje asymetria oraz układ czterech osi. Centralnie umieszczono drzwi do sieni, do których wiodą stopnie. W partii wejścia znajduje się przeszklenie. Zastosowano otwory okienne o wielorakich formach. Małe okna doświetlające piwnicę osadzono w podstawie budynku, natomiast inne przeszklenia odpowiadają tym z fasady głównej. Północny ryzalit zwieńczono dachem jednospadowym, zaś południowy nakryto dachem o dwóch połaciach i zakończono trójkątnym zwieńczeniem wyposażonym w boczne elementy ozdobne.

Ściany boczne wykonano z cegły z otynkowanym cokołem, rezygnując z artykulacji. Jedyną ozdobę stanowi schodkowy gzyms pod okapem wykonany z cegły. W elewacji od strony południowej znajduje się jeden prostokątny otwór okienny.

Dane techniczne Kubatura budynku wynosi 1400 m³, a powierzchnia użytkowa 330 m². Pierwotne przeznaczenie zostało sklasyfikowane jako „wojskowe”, a współczesne jako „mieszkalne” lub „budynek użyteczności publicznej”.

Przypisy

Kategoria:Rogatki Kategoria:Zabytki nieruchome w Krakowie Kategoria:Obiekty w Krakowie wpisane do gminnej ewidencji zabytków Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1919