Malta ( trb. Melétēs) była rządzona przez Cesarstwo Bizantyńskie od czasu zajęcia Sycylii przez Bizancjum w latach 535–536, aż do 869–870, kiedy wyspa została zajęta przez Arabów. Dowody na trzy wieki panowania Bizancjum na Malcie są bardzo ograniczone, a czasami niejednoznaczne. Historycy przypuszczają, że bizantyńska Malta była narażona na te same zjawiska, które miały wpływ na środkową część Morza Śródziemnego, a mianowicie znaczny napływ greckich osadników i ich kultury, zmiany administracyjne spowodowane reorganizacją Sycylii na wzór bizantyńskich temów, i znaczną aktywnością morską na Morzu Śródziemnym po powstaniu islamu.
Źródła bizantyjskie są skąpe na wyspach maltańskich, chociaż kilka zapisów grupuje je jako Gaudomelete (, Gaudomelétē), jest to termin, który po raz pierwszy pojawia się w pseudoepigraficznych Dziejach Piotra i Pawła(s.76). Wyspy były miejscem zesłań i banicji. Wraz z ekspansją muzułmanów w Afryce Północnej, Malta przekształciła się z bazy wojskowej i placówki handlowej łączącej Sycylię i inne posiadłości bizantyjskie na półwyspie Apenińskim z egzarchatem Kartaginy, w odległego satelitę i posterunek strażniczy .
Historycy doszli do wniosku, że Malta odgrywała ograniczoną rolę strategiczną w Cesarstwie Bizantyńskim. Późniejszy podbój arabski doprowadził do całkowitego zerwania połączenia ery bizantyjskiej z okresami późniejszymi. Chociaż istnieją badania na temat rzekomego przetrwania wpływów bizantyńskich i chrześcijan, skąpość dowodów sugeruje słabe argumenty za trwałym dziedzictwem bizantyńskim na Malcie.
Tło Najwcześniejsze wzmianki o Malcie z tej epoki są skąpe i zwykle pochodzą z fragmentów odnoszących się do Sycylii. Z fragmentu Victora Vitensisa, biskupa Wity historycy wnioskują, że pod koniec V wieku wyspy maltańskie zostały podbite przez Wandalów z ich królestwa w Afryce Północnej, a następnie przekazane ostrogotyckiemu królowi Odoakrowi. Historycy przypuszczają, że Malta pozostawała w rękach Wandalów od około 455 do 476, a następnie została przyznana Odoakrowi jako hołd, z kolei przypadła Teodorykowi po klęsce Odoakra w 493.
Nie ma żadnych dowodów na istnienie biskupa Malty przed rokiem 553, ani żadnej wzmianki o obecności biskupa maltańskiego uczestniczącego w jakimkolwiek soborze w afrykańskim królestwie Wandalów. Ponieważ jednak z Afryki nie zachowały się żadne listy biskupów, historycy nie są w stanie ocenić, czy Malta miała biskupa i czy wyspy na tym wczesnym etapie stanowiły część Kościoła afrykańskiego.
Malta cierpi na brak uwagi w źródłach bizantyjskich, co przekłada się na długotrwałe przekonanie wśród historyków, że archipelag leżał na obrzeżu strategicznych, politycznych i wojskowych interesów Cesarstwa Bizantyńskiego. Pogląd ten został obalony dopiero w ostatnich latach wraz z postępem maltańskiej archeologii. Analiza ceramiki ujawniła, że Bizantyńczycy nadal, aż do IX wieku wysyłali flotę do zachodniej części Morza Śródziemnego, co potwierdza, że Malta była strategiczną odskocznią w systemie obronnym wokół Afryki Północnej, Sycylii i Balearów. Malta – wraz z Sardynią i Balearami – choć okazjonalnie napadana przez arabskie siły morskie, zapewniła Bizantyńczykom dobrą bazę strategiczną w środkowej i zachodniej części Morza Śródziemnego, umożliwiając im utrzymanie obecności gospodarczej i wojskowej.
Rodzaj handlu z wyspami maltańskimi nie miał wyłącznie charakteru militarnego. Lokalne elity polityczne zaopatrywane były także w towary ze wschodniej części Morza Śródziemnego. Sygillograficzne dowody wskazują, że do elit maltańskich należeli archontes, biskupi i członkowie wspólnot kościelnych. Żywotność handlowa wysp odzwierciedlająca ich strategiczne położenie na Morzu Śródziemnym oraz stopień autonomii, który prawdopodobnie umożliwiał elitom stworzyć pomost nad przepaścią między muzułmańską Afryką a „bizantyńskimi Włochami”. Elity maltańskie przyjęły aktywną postawę i zaangażowały się w wymianę polityczną i handlową ze społecznościami muzułmańskimi w Afryce Północnej – co zostało potwierdzone znaleziskami monet Umajjadów na wyspach oraz znaleziskiem pieczęci należącej do Niketasa – archonta i drungariosa Malty – w Tunezji.
Wczesne źródła bizantyjskie na Malcie Okres Justyniana thumb|Członek orszaku cesarza Justyniana I na mozaice w bazylice San Vitale w Rawennie, który zwykle utożsamiany jest z Belizariuszem
Jedną z najwcześniejszych wzmianek o wyspach maltańskich można znaleźć na liście dotacji dokonanych przez cesarza Konstantyna I na początku IV wieku, która obejmuje darowiznę na rzecz massy z dochodami w wysokości 222 solidi, co najwyraźniej było położone na wyspie Gozo. Jednak pierwsza właściwa wzmianka o średniowiecznej Malcie w kontekście wschodniego imperium rzymskiego znajduje się w Bellum Vandalicum Prokopiusza szczegółowo opisującym kampanię bizantyńską w Afryce Północnej. Bizantyński generał Belizariusz jest opisany jako „dotykający” Malty w 533, kiedy rzymskie siły ekspedycyjne płynęły z do Afryki Północnej. Jednakże użyty grecki czasownik może oznaczać „dotarł” lub „zbliżył się”. W tym samym fragmencie Prokopius opisuje Maltę jako oddzielającą Adriatyk od morza Tyrreńskiego, co wskazuje, że wyspy mogły leżeć na granicy morskiej oddzielającej sferę Wandalów i Bizancjum. Fragment ten nie mówi, że Belizariusz podbił wyspy, ani że wyspy maltańskie były już w rękach Bizancjum. W rzeczywistości Malta nie jest uwzględniona w Synecdmusie Hieroklesa, który zawiera szczegółową listę miast należących do Cesarstwa w roku 527/8.
Malta prawdopodobnie przeszła w ręce Bizantyńczyków mniej więcej w czasie podboju Sycylii w 535. Kolejny cytat z Prokopiusa Bellum Gothicum opisujący wojnę z ostrogockim królestwem Włoch, sugeruje, że Malta stanowiła część Cesarstwa do 544, chociaż nie wspomina konkretnie o wyspach. Ostatnia wzmianka u Prokopiusa dotycząca Malty odnosi się do roku 550, a dotyczy podróży na Sycylię. Mianowany magister militum per Artabanes został wysłany w celu zastąpienia sędziwego senatora jako dowódcy wyprawy udającej się na Sycylię, która niedawno została opanowana przez króla Ostrogotów Totilę. Artabanesowi nie udało się dogonić wyprawy przed wypłynięciem na Sycylię, a jego własna flota została wyparta i rozproszona przez silne sztormy na Morzu Jońskim, sam Artabanes nieoczekiwanie uratował się, lądując na Malcie. Chociaż istnieją sugestie, że Artabanes zamiast na Maltę dotarł do Meledy, zarówno tradycja rękopisu, jak i prawdopodobieństwo geograficzne przemawiają na korzyść Malty.
Inne źródła na Malcie z okresu są ograniczone i zawierają niewiele szczegółów na temat historii wysp. Pisarz z VI wieku Arator opisał Maltę jako statio, port, do którego zawijały statki, chociaż użył tego określenia w odniesieniu do św. Pawła na wyspach (Dz, 27:39–44), i nie należy go wykorzystywać do wnioskowania o morskim statusie Malty, chociaż wzmianki o portach Malty i Gozo można znaleźć w późniejszych tekstach arabskich.
Biskupi Malty W roku 553 Julianus, biskup Malty (łac.: Iulianus episcopus Melitensis) jest wspomniany w Constitutum de Tribus Capitulis papieża Wigiliusza, jednakże mogą istnieć pewne niejasności co do imienia i związku z Maltą ze względu na niespójności imion w różnych rękopisach. Pierwsza wzmianka o biskupie Malty pojawia się w trzech listach papieża Grzegorza I, w których papież zwrócił się w 592 do biskupa Malty Lucillusa z prośbą o to, aby duchowni maltańscy posiadający ziemie należące do Kościoła afrykańskiego zapłacili należny od nich podatek. Historycy przypuszczają, że ziemie te znajdowały się na Malcie, a ich związek z Kościołem afrykańskim można powiązać z panowaniem Wandalów w poprzednim stuleciu. W drugim liście, z października 598 zwraca się do biskupa Syrakuz o usunięcie Lucillusa za bliżej nieokreślone przestępstwo i ukaranie jego wspólników poprzez umieszczenie ich w klasztorach i pozbawienie ich zaszczytów. Sformułowanie o degradacji żołnierzy sugeruje, że Malta posiadała wówczas garnizon wojskowy. Papież Grzegorz zwraca się następnie do biskupa Syrakuz, aby poinstruował clerus i populus o wyborze nowego biskupa. W trzecim liście, datowanym we wrześniu lub październiku 599 papież prosi Romana, defensor Siciliae, o dopilnowanie, aby Lucillus i jego syn przekazali majątek odebrany Kościołowi nowemu biskupowi Traianusowi. Chociaż wydaje się, że nie ma wystarczających dowodów, aby tak wcześnie uznać Maltę za sufragańskie biskupstwo Syrakuz, listy wydają się ujawniać bliskie powiązania kościelne i administracyjne pomiędzy stolicą maltańską a biskupstwem Syrakuz. Malta mogła być podobnie powiązana ze świecką administracją Sycylii, jak sugeruje cywilna lista geograficzna sporządzona przez około 603–606.
Bizantyńscy wygnańcy na Malcie Jak wynika z fragmentów dwóch historyków, Malta była miejscem wygnań. W Historia syntomos patriarcha Nicefor szczegółowo opisuje, jak cesarz Herakliusz wysłał Teodora, magister według rangi, na wyspę Gaudomelete, nakazując dux tego miejsca, aby ten ostatni amputował Teodorowi jedną stopę po przybyciu. To pokazuje, że przed 637, rokiem buntu, który doprowadził do wygnania i Teodora, Malta mogła być rządzona przez oficerów wojskowych, podobnie jak Sycylia i Włochy. Kronikarz Teofanes opisuje, jak w roku 790 cesarz Konstantyn VI ukarał przywódców buntu w piętnując ich twarze i zsyłając przywódców na Sycylię i „inne wyspy”.
Administracja
Rząd cywilny Znaleziono pieczęć datowaną na VIII wiek, należącą do Nicetasa, archonta i drungariosa z Malty (, + Nikētas dronggariōs kaì árkhonti Melétēs), z czego niektórzy historycy wnioskują, iż Malta mogła być rządzona przez wysokiego rangą urzędnika marynarki wojennej, dowodzącego małą flotą. Inni historycy wyszli poza tę analizę, twierdząc, że Malta była bazą ważnej eskadry morskiej znajdującej się pod bezpośrednią kontrolą cesarską, a nie lokalną. Jednakże uważa się, że brak dowodów i źródeł, a także bliskie historyczne powiązania między Sycylią a Maltą przemawiają zarówno przeciwko istnieniu takiej struktury zarządzającej Maltą , a także istnieniu ważnej bizantyńskiej bazy morskiej na wyspach. Można jednak postawić tezę, że bizantyński urzędnik był zarówno dowódcą armii lądowej , który przejął także rolę archonta, czyli cywilnego gubernatora miasta.
Niedawne wykopaliska rzuciły więcej światła na rolę Malty jako punkt handlowy, a regionalne siły polityczne miały na Malcie w VIII wieku żywotne interesy. Wyspy postrzegano jako terytorium w jakiś sposób uprzywilejowane, działające jako pomost między Afryką Północną a południowymi Włochami. Malta była w stanie importować duże ilości towarów z odległych regionów oraz miała powiązania z bizantyńskimi i arabskimi sieciami handlowymi. Miasta, takie jak Melite, były stosunkowo zamożne, potężne politycznie i miały dostęp do różnych importowanych towarów, podczas gdy obszary peryferyjne, takie jak Safi, miały dostęp do większej liczby podstawowej kultury materialnej.
Rząd kościelny Historycy twierdzą, że przeniesienie diecezji sycylijskich z patriarchatu Rzymu do Konstantynopola i podniesienie Syrakuz do statusu metropolitalnego, zaciemniają organizację kościelną Malty w tym okresie. Żaden biskup Malty nie pojawił się na rzymskich synodach ani na soborach ekumenicznych na Wschodzie w VII, VIII czy IX wieku. Maltański biskup imieniem Manas mógł uczestniczyć w VIII Soborze Ekumenicznym, który odbył się w Konstantynopolu w latach 869–870 i jest utożsamiany z biskupem maltańskim przetrzymywanym przez Aghlabidów w niewoli w Palermo w 878. Jednakże w aktach soboru nie wskazano żadnego biskupa maltańskiego, co sprawia, że identyfikacja historyków jest nieuzasadniona.