thumb|Zapis nutowy Gniezno – miasto w województwie wielkopolskim, pierwsza stolica Polski, pierwsza metropolia kościelna w Polsce, miasto św. Wojciecha. Siedziba władz powiatu gnieźnieńskiego i gminy Gniezno oraz archidiecezji (arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski).
Miasto królewskie lokowane w latach 1238–1239 położone było w XVI wieku w województwie kaliskim.
Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r., Gniezno liczyło 67 570 mieszkańców i było pod względem liczby ludności szóstym miastem w województwie wielkopolskim, a także 56. spośród najludniejszych miast w Polsce.
Pochodzenie nazwy thumb|left|Denar Bolesława Chrobrego z XI w. z łacińską nazwą miasta Gniezno – GNEZDVN CIVITAS thumb|Płytka ceramiczna z wyobrażeniem orła, Gniezno XII wiek thumb|left|Pieczęć z herbem Gniezna thumb|upright|Konfesja św. Wojciecha z 1915 roku thumb|upright|Obecna konfesja św. Wojciecha thumb|upright|Herb Gniezna z księgi radzieckiej z 1779 r. Według legendarnego wywodu nazwa miasta pochodzi od słowa „gniazdo” oraz „gnieździć się” i związana jest z legendą powstania państwa polskiego. Jedną z pierwszych wzmianek o miejscowości Gnesin urbs, Gnesni suburbium oraz Gnesen zamieścił w łacińskiej kronice Thietmara spisanej w latach 1012–1018 biskup merseburski oraz kronikarz Thietmar. Gall Anonim w 1112 roku w rozdziale pierwszym I księgi Kroniki polskiej wspomina nazwę miasta oraz podaje jej znaczenie „...Był mianowicie w mieście Gnieźnie, które po słowiańsku znaczy tyle co „gniazdo”, książę imieniem Popiel...”. Z nazwą miasta Gniezna związana jest stara legenda polska o Lechu, Czechu i Rusie, zapisana pierwszy raz po łacinie w Kronice Wielkopolskiej z przełomu XIII i XIV wieku.:
Gdy zaś (Lech) ze swoim potomstwem wędrował przez rozległe lasy, gdzie teraz istnieje królestwo polskie, przybywszy wreszcie do pewnego uroczego miejsca, gdzie były bardzo żyzne pola, wielka obfitość ryb i dzikiego zwierza, tamże rozbił swe namioty. A pragnąc tam zbudować pierwsze mieszkanie, aby zapewnić schronienie sobie i swoim rzekł „Zbudujmy gniazdo”! Stąd i owa miejscowość aż do dzisiaj zwie się Gniezno, to jest „budowanie gniazda”.
Do legendy tej odwołał się również inny polski kronikarz, Jan Długosz: „Tutaj także znalazł na wysokich i wyniosłych drzewach orle gniazdo”, od którego, według legendy pochodzi nazwa miasta”. Legendę pochodzenia nazwy w opisie miasta przytacza także XIX-wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.
Najwcześniejsze zapisy nazwy Gniezna pojawiły się na denarze Bolesława Chrobrego (ok. 1000): Gnezdvn; czeski kronikarz Kosmas żyjący na przełomie XI i XII wieku podaje po łacinie – Gnezden, tę nazwę w formie Gnezden spotykamy również w spisanej po łacinie Bulli Gnieźnieńskiej z roku 1136, Gnezdna – zapis taki pojawia się w dokumentach np. w 1238. Świadczy to o podstawie toponimicznej „Gnezd-”. W roku 1154 arabski geograf Al-Idrisi w swoim dziele pt. Księga Rogera zamieścił nazwę Gniezna jako „G(i)nazna” pośród innych polskich miast: Krakowa, Wrocławia, Sieradza, Łęczycy oraz Santoka.
Część uczonych sceptycznych wobec przekazów kronikarzy wysuwa przypuszczenia, że nazwa Gniezno pochodzi od nazwy jeziora. Dzisiejsze jeziora Jelonek, Świętokrzyskie i Winiary stanowią najprawdopodobniej relikty oblewającego tysiąc lat temu gród gnieźnieński wielkiego jeziora Gniezno, od którego pochodzi nazwa miasta. O istnieniu jeziora Gniezno świadczy chociażby mapa wykonana w 1887 roku, a także dostrzegalne obecnie obniżenie terenu w pobliżu seminarium i kościoła św. Krzyża. Dziś na skutek licznych deformacji (zarówno materiałów źródłowych, jak i geografii Gniezna) trudno zrekonstruować pierwotne brzmienie nazwy stolicy pierwszych Piastów i jednoznacznie ustalić jej pochodzenie.
W pracy dotyczącej numizmatyki Mariana Gumowskiego - "Monety hebrajskie za Piastów" jest mowa o emitowanych w Gnieźnie brekatach Mieszka w mennicy gnieźnieńskiej - na jednym z nich widnieje napis ( כ.נ.ז.ד.ן. ) - K.N.(e)Z.D.(e)N. - stąd należałoby wnioskować że nazwa Gniezno w istocie w tamtych czasach była nieco inaczej wokalizowana i jej pochodzenie było od nazwy kniaź (po słowiańsku 'książę') zaś ośrodek o tej nazwie był siedzibą księcia. (w pracy zamieszczonej w Biuletynie ŻIH znajduje się rysunek tego brekatu i nosi nr 27). Jeżeli rozpatrywać znaczenie nazwy szczegółowo to otrzymamy K.N.(a)Z - kniaź + D.(i)N.-sąd~sędzia.
Na cześć miasta Gnieznem nazwano: lodowiec o współrzędnych geograficznych 62°02′00.0″S, 58°07′00.0″W pierwszy polski ośmioosobowy samolot pasażerski konstrukcji prof. Zbysława Ciołkosza PWS-20 z 1929, samolot Boeing 767–200 SP-LOA Polskich Linii Lotniczych Lot, okręt transportowo-minowy typu Lublin Marynarki Wojennej RP, Światowy Zlot Harcerstwa Polskiego „Gniezno 2000”, Ogólnopolski Klub Autorów i Dokumentalistów Historii Harcerstwa „Gniezno 2000”, Pływający do 2006 roku pod panamską banderą masowiec „GNIEZNO II” NBP w 2005 roku w serii „Historyczne Miasta w Polsce” wydał monetę o nominale 2 zł upamiętniającą Gniezno W 2016 roku z okazji 1050 rocznicy Chrztu Polski Narodowy Bank Polski wydał banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł. Na przedniej stronie banknotu oprócz portretów Mieszka I i Dobrawy przedstawiono wizerunek relikwiarza w kształcie krzyża oraz jelenia z bordiury drzwi gnieźnieńskich, na odwrocie banknotu widnieje wizerunek katedry gnieźnieńskiej.
Położenie thumb|Położenie gminy miejskiej Gniezno w powiecie gnieźnieńskim.
Gniezno leży we wschodniej części województwa wielkopolskiego, ok. 10 km od granicy z województwem kujawsko-pomorskim. W Polsce przedrozbiorowej Gniezno od 1314 leżało w województwie kaliskim, z północnej części którego w 1768 wydzielono województwo gnieźnieńskie, które istniało zaledwie przez 24 lata, do II rozbioru Polski (1792), choć jego większą część (ale bez Gniezna) Królestwo Prus zagarnęło już w I rozbiorze Polski (1772). Od 1919 do 1998 miasto nieprzerwanie znajdowało się w granicach województwa poznańskiego, czego nie zmieniły reformy w latach 1938, 1950, 1957 i 1975.
Geograficznie leży na Nizinie Wielkopolskiej, powstało na siedmiu wzgórzach (Lecha, św. Piotra, św. Wawrzyńca, św. Michała, Panieńskim, Krzyżackim i Żnińskim) wśród jezior – według regionalizacji fizycznogeograficznej mezoregionu charakteryzującego się wieloma polodowcowymi jeziorami otoczonymi lasami mieszanymi. Mezoregion ten należy do makroregionu Pojezierze Wielkopolskie – Pojezierza Gnieźnieńskiego.
Warunki naturalne thumb|Rynek w Gnieźnie Gniezno, podobnie jak Rzym, zbudowano na siedmiu wzniesieniach. Wzgórze Lecha jest największym wzniesieniem w mieście – wybudowano na nim katedrę gnieźnieńską, dawny gród obronny wraz z kaplicą zamkową (obecnie znajduje się tam kościół św. Jerzego) oraz zespół kolegiat, obecnie mieszkania kanoników, siedziby Muzeum Archidiecezjalnego oraz Archiwum Archidiecezjalnego. Wzgórze Panieńskie mieści się nieopodal Wzgórza Lecha – znajduje się tam rynek miasta oraz klasztor Ojców Franciszkanów Konwentualnych wraz z kościołem. Kolejnym wzgórzem jest tzw. Zajezierze, mieszczące się na północny zachód od Jeziora Jelonek. Znajduje się tam kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła wraz z cmentarzem. Przez środek wzgórza przebiega droga wojewódzka nr 190 w kierunku Kłecka. Wzgórze Świętokrzyskie mieści się przy Jeziorze Świętokrzyskim. Zbudowano na nim kościół Świętego Krzyża wraz z najstarszym w Gnieźnie cmentarzem. Wzgórze Krzyżackie znajduje się nieopodal Wzgórza Panieńskiego i jest oddzielone od niego tzw. Doliną Pojednania. Na tym wzniesieniu znajdował się klasztor bożogrobców wraz z kościołem (obecnie kościół św. Jana) oraz szpital. Kolejnym wzniesieniem są Cierpięgi, gdzie od średniowiecza po czasy współczesne znajduje się plac handlowy oraz kościół św. Wawrzyńca. Ostatnim wzgórzem jest Wzgórze Zbarskie, na którym znajduje się kościół św. Michała Archanioła.
Historia thumb|Katedra Gnieźnieńska z około 1843 roku thumb|Widok z wieży kościoła ewangelickiego (rys. Władysław Trelewski, 1861) thumb|Gniezno na rysunku z 1861 roku z widokiem na Hotel du Nord thumb|Gniezno (rys. Napoleon Orda)1880 r. thumb|Jan Paweł II w Gnieźnie podczas pielgrzymki do Polski w 1979 r. thumb|Widok z wieży katedralnej
Pierwsze ślady osadnictwa na terenach dzisiejszego Gniezna pochodzą z końca paleolitu, tj. sprzed 8–10 tys. lat. Od końca VIII do połowy X wieku na Górze Lecha wznosił się otoczony fosą o szerokości 12 metrów kamienny kurhan o średnicy 10–12 metrów. Pierwszy gród w Gnieźnie, jeden z grodów centralnych państwa Polan, został wzniesiony na Wzgórzu Lecha w latach 940–941; znacznie rozbudowany i zmodernizowany w czasach Mieszka I, stał się siedzibą władców piastowskich jako główny gród państwa Polan; według innych stał się jedną z siedzib pierwszych władców piastowskich tzw. sedes regni principales. Mieszko I po 966 zbudował kościół, w którym pochowano jego żonę Dobrawę, zaś na obszarze grodu wzniósł kamienne palatium z kaplicą, na miejscu której wzniesiono kościół św. Jerzego. W X w. Gniezno stanowiło jeden z grodów stołecznych państwa Piastów, obok m.in. Ostrowa Lednickiego, Poznania i Giecza (grodów stołecznych, czyli miejsc, gdzie wzniesiono tzw. palatia książęce było kilka). W owym czasie był to także gród o bardzo ważnym znaczeniu militarnym. Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116 we fragmencie opisującym polskie siły bojowe Bolesława Chrobrego rozmieszczone w poszczególnych grodach notuje, że miał on w Gnieźnie „1500 pancernych i 5000 tarczowników”.
W 1000 roku odbył się w Gnieźnie zjazd, w którym uczestniczył Bolesław I Chrobry i Otton III; utworzono wtedy arcybiskupstwo i metropolię gnieźnieńską na czele z bratem św. Wojciecha – Radzimem Gaudentym. Także wtedy świątynię wybudowaną przez Mieszka I wyniesiono do rangi katedry. W 1018 roku pożar strawił podgrodzie wraz z kościołem katedralnym, który do 1025 roku przebudowano na romańską katedrę. W 1025 roku w Gnieźnie miała miejsce koronacja Bolesława Chrobrego na króla Polski. W 1038 roku do Gniezna wtargnął książę czeski Brzetysław I, pozostawiając po sobie spalone podgrodzia i zniszczoną, ograbioną katedrę oraz zburzony gród. Na skutek tego Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę do Krakowa. Pożar w 1192 roku zniszczył gród na Wzgórzu Lecha.
Pomyślne dla Gniezna były rządy Władysława Odonica, który na Żnińskiej Górze około 1234 zbudował nowy gród książęcy i poczynił przygotowania do lokacji miasta na prawie niemieckim. Dokument lokacyjny miasta nie zachował się, przypuszcza się jednak, że został wydany przed śmiercią Władysława Odonica w 1239 roku. Dokument lokacyjny Powidza z 1243 roku wymienia już Gniezno jako pełnoprawne miasto. Tym samym Gniezno stanowi najstarszą udokumentowaną lokację miejską w Wielkopolsce.
W 1295 roku odbyła się po 219-letniej przerwie w katedrze gnieźnieńskiej koronacja króla Przemysła II. W 1300 roku koronował się w mieście Wacław II Czeski. Lokacyjne miasto w XIII i XIV w. otaczały mury, a od wschodu fosa. Do miasta wiodły trzy bramy: Poznańska (Tumska), Toruńska i Pyzdrska.
W 1331 roku miasto zajęli Krzyżacy, rabując je i niszcząc. Odbudowę i rozwój gospodarczy miasto zawdzięcza Kazimierzowi Wielkiemu. Za panowania Władysława Jagiełły (1419) dzięki staraniom Mikołaja Trąby, gnieźnieńskim arcybiskupom przyznano tytuł prymasa Polski oraz zastrzeżono dla nich purpurę kardynalską, dzięki czemu Gniezno umocniło swoją pozycję jako polska „stolica” chrześcijaństwa. Gniezno było drugim po Krakowie ośrodkiem polskiej kultury, szczególnie muzycznej. Działała tu także założona w XI w. szkoła katedralna, mająca początkowo status wyższej uczelni – kształcił się w niej m.in. św. Stanisław – w czasach swej świetności porównywana z Akademią Krakowską. W czasie wojny trzynastoletniej Gniezno wystawiło w 1458 roku 20 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku. W 1518 roku prymas Jan Łaski zbudował nad Jeziorem Jelonek murowany zamek.