Diaspora ukraińska – zbiorowe określenie osób pochodzenia ukraińskiego, utożsamiających się z Ukrainą, stale mieszkających poza jej terenem. mały|upright=1.3|Mapa narodu ukraińskiego na świecie. (Mapa może obejmować osoby o ukraińskim pochodzeniu lub obywatelstwie) Ukraina + 1 000 000 + 100 000 + 10 000 + 1 000
Historia Na początku XVIII wieku porażka Kozaków pod dowództwem hetmana Mazepy w bitwie pod Połtawą wywołała nieznaczną ich migrację do Imperium Osmańskiego oraz w kierunku Europy Zachodniej.
W 1792 r. dawni Kozacy zaporoscy – Kozackie Wojsko Czarnomorskie prawie w całości przenieśli się na Kubań, zakładając tam liczne osady i chutory („Malinowy Klin”). Tuż po upadku Siczy Zaporoskiej w 1775 r. część Kozaków przeniosła się do Dobrudży, ówcześnie części Imperium Osmańskiego, chociaż większość osiedlała się wzdłuż Wołgi i na Uralu, odgrywając kluczową role w rosyjskiej kolonizacji Syberii.
Równolegle powstawały małe ukraińskie wspólnoty w większych, zachodnioeuropejskich miastach, takich jak Wiedeń, Rzym czy Budapeszt. Od połowy XVIII wieku na terenie współczesnej Wojwodiny w Serbii, ówcześnie należącej do Habsburgów, także powstawały rusińskie osady. W 1849 r. liczyły 8,5 tys. osób.
Niektórzy Ukraińcy z Austro-Węgier dalej migrowali do Stanów Zjednoczonych i Kanady, gdzie przesiedlenie było szczególnie wspierane z uwagi na występowanie czarnoziemów w na zachodzie Kanady i potrzebę zasiedlenia tych terenów w obliczu oswojenia zachodu Stanów Zjednoczonych. Miała także miejsce migracja wewnątrz Rosji, która osiągnęła swój szczyt po zbudowaniu zachodniej i środkowej linii Kolei Transsyberyjskiej podczas reformy Stołypina. Setki tysięcy Ukraińców wyruszyły na Daleki Wschód („Zielony Klin”), Syberię („Szary Klin”) i Kazachstan („Żółty Klin”). Jedną z głównych przyczyn tych migracji było przeludnienie, do którego doszło w ostatniej ćwierci XIX wieku.
I wojna światowa i rosyjska wojna domowa natomiast spowodowały pierwszą masową emigrację polityczną. Niektórzy z tych nowych emigrantów wzmocnili lub utworzyli społeczności ukraińskie w Europie Zachodniej i Środkowej. Największa z nich była w Pradze, uważana za jeden z głównych ośrodków kultury i życia politycznego Ukraińców. W wyniku tej fali migracji powstały liczne organizacje i ruchy związane z walką o niepodległość, nierzadko powiązane z rządem na wygnaniu Ukraińskiej Republiki Ludowej.
W latach 20. XX wieku powstała nowa diaspora ukraińska, utrzymująca więzi z Ukraińską SRR. Powstał ruch sowietofilski, w ramach którego byli przeciwnicy bolszewików zaczęli argumentować, że Ukraińcy powinni wspierać sowiecką Ukrainę. Niektórzy twierdzili, że powinni to robić, ponieważ republiki radzieckie były liderami rewolucji międzynarodowej, podczas gdy inni uważali, że polityka bolszewików przynosi korzyści Ukrainie. Ruch ten obejmował m.in. Mychajła Hruszewskiego, Wołodymyra Wynnyczenko i Jewhena Petruszewycza. Jednak porzucenie ukrainizacji, powrót do kolektywizacji i sztucznie wywołany głód w latach 1932–1933 sprawiły, iż większość kontaktów została zerwana, z wyjątkiem niektórych organizacji sowietofilskich w Ameryce Północnej.
W dwudziestoleciu międzywojennym władze II Rzeczypospolitej aktywnie wspierały migracje Ukraińców i Żydów poza granice kraju, głównie w kierunku Argentyny, Brazylii i Palestyny. Korzyści z migracji Ukraińców z Polski obejmowały m.in. pozbycie się nadmiaru siły roboczej, intensyfikację pracy portów morskich, promocję rozwoju floty pasażerskiej, dodatkowe możliwości rozwoju handlu zagranicznego i unikanie napięć na tle etnicznym poprzez homogenizację kraju. Polityka ta była na tyle skuteczna, że już w 1938 r. państwa Ameryki Łacińskiej musiały wprowadzić ograniczenia imigracyjne w stosunku do państw europejskich i konkretnie Rzeczypospolitej.
Po zakończeniu II wojny światowej wielu przymusowo przesiedlonych Ukraińców znalazło się w obozach w Niemczech i Austrii poza strefą wpływów Związku Radzieckiego i sprzeciwiali się swojej repatriacji dotąd. Aby uniknąć powrotu, niektórzy podawali się za obywateli polskich. Mimo sprzeciwu ze strony Związku Radzieckiego, alianci wspierali programy osiedlania Ukraińców w Ameryce Północnej, Australii i Europie Zachodniej. W ten sposób ukraińska diaspora rosła, a jej członkowie często pielęgnowali nacjonalistyczne i antykomunistyczne przekonania. W tych miejscach także działały liczne organizacje naukowe i religijne, takie jak Światowy Kongres Ukraińców. Oprócz istniejących już skupisk, punkty ukraińskiej diaspory powstały w Wenezueli i Tunezji.
Postrzeganie Ukraińców nie było zawsze pozytywne. Na przykład jedna z brytyjskich publikacji nawoływała do surowej selekcji Ukraińców, aby wykluczyć osoby niepiśmienne, umysłowo upośledzone, chore, w podeszłym wieku czy podejrzane politycznie.
Wewnątrz ZSRR w latach 50.-80. Ukraińcy, zarówno wysoko wykwalifikowani specjaliści, jak i robotnicy, byli kierowani do realizacji zadań związanych z rozwojem gospodarczym i budownictwem przemysłowym w innych częściach kraju. Asymilacja Ukraińców i wzrost liczby małżeństw mieszanych ukraińsko-rosyjskich sprawił, że nie było żadnych lub prawie żadnych możliwości kontynuowania funkcjonowania diaspory, ani tego potrzeby. Po rozpadzie ZSRR Ukraińcy nierzadko wyjeżdżali za pracą z reguły do krajów Unii Europejskiej oraz Federacji Rosyjskiej, gdzie dotychczas znajduje się największa diaspora ukraińska. mały|Kolejka uchodźców na granicy ze Słowacją, 2022 r. Do ostatniej fali migracji Ukraińców doszło w 2022 r. w wyniku rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Na stan z lutego 2024 r. za granicą przebywa 6,5 miliona uchodźców, podczas gdy przedwojenna populacji kraju wynosiła ponad 43 miliony.
Liczebność i rozmieszczenie Zgodnie z oficjalnymi statystykami sprzed rosyjskiej inwazji na Ukrainę największa diaspora ukraińska jest w Rosji i liczyła niemal 2 miliony (zgodnie z nieoficjalnymi statystykami około 10 milionów). Dosyć duże skupiska można też odnaleźć w Kanadzie, gdzie stanowią około 4% populacji oraz USA, Brazylii, Argentynie, Niemczech, niektórych krajach byłego Związku Radzieckiego i Polsce.
Kanada Pod koniec XIX wieku pierwsi ukraińscy imigranci przybyli do Kanady. Byli to przede wszystkim rolnicy i robotnicy, którzy szukali lepszego życia i możliwości ekonomicznych. Większość osiedliła się w zachodnich prowincjach Kanady, szczególnie w Manitobie, Saskatchewan i Albercie. Prowincje te oferowały żyzne ziemie (np. były bogate w czarnoziemy), bardzo sprzyjające rozwojowi rolnictwa. Ukraińscy imigranci byli w stanie stworzyć silną społeczność w Kanadzie. Budowali cerkwie, centra społecznościowe i organizacje kulturalne, aby zachować swój język i tradycje. Później wielu także przeniosło się do Ontario.
USA Zgodnie z szacunkami spisu powszechnego w Stanach Zjednoczonych, w 2021 r. było 1,017,586 Amerykanów ukraińskiego pochodzenia, czyli 0,3% ogółu populacji. Migracja do Stanów Zjednoczonych odbywała się w wielu falach, ale z reguły była mniej intensywna, niż do Kanady. Jednym z najbardziej sławnych przedstawicieli Amerykanów ukraińskiego pochodzenia jest współtwórca Spider-Mana – Steve Ditko.
Brazylia W Brazylii około 500 tys. osób ma ukraińskie pochodzenie. Przeważnie wywodzą się z Galicji Wschodniej, wówczas posiadanej przez Austro-Węgry. W porównaniu do diaspory w Ameryce Północnej, społeczność ukraińska w Brazylii (a także w sąsiedniej Argentynie) wywodzi się głównie z wcześniejszych fal imigracji, jest biedniejsza, ma bardziej wiejski charakter, jest słabiej zorganizowana i bardziej skupia się na Kościele jako centrum tożsamości kulturowej. mały|Ukraińscy imigranci w Brazylii pod koniec XIX wieku Powody migracji do Brazylii były na ogół takie same, jak w przypadku Kanady: wraz ze wzrostem liczby ludności rodziny chłopskie miały coraz mniej ziemi, aby się utrzymać. W 1890 r. średnia powierzchnia gospodarstwa chłopskiego wynosiła zaledwie 6 akrów (2,4 ha)Paul Robert Magocsi, A History of Ukraine, University of Toronto Press: Toronto 1996, .. Brazylijscy Ukraińcy są w większości potomkami imigrantów sprzed I wojny światowej. Aczkolwiek pierwszy ukraiński osadnik przybył w 1872 r.Oksana Boruszenko and Rev. Danyil Kozlinsky (1994). Ukrainians in Brazil (Chapter), in Ukraine and Ukrainians Throughout the World, edited by Ann Lencyk Pawliczko, University of Toronto Press: Toronto, pp. 443-454., duże fale osadników zaczęły docierać dopiero w 1895 r., głównie przez miasto portowe Paranaguá.
W okresie znanym jako „brazylijska gorączka”, między 1895 a 1897 r., ponad 20 tys. chłopów z Galicji przybyło do Brazylii, zwabionych obietnicami taniej ziemi o żyznych glebach. Niektórzy ukraińscy chłopi byli również zachęceni pogłoskami, że Rudolf, następca tronu Austrii, nie umarł, ale przeprowadził się do Brazylii i że przywita ukraińskich imigrantów w tym kraju (Ukraińcy byli tradycyjnie lojalni wobec austriackiej monarchii).
Rząd brazylijski był zainteresowany zwiększeniem osadnictwa europejskiego, często płacił za podróże, umożliwiając w ten sposób emigrację najuboższym członkom społeczeństwa, a nawet obiecał zapewnić osadnikom odzież i żywność, jednak obietnice nie zostawały dotrzymane. Przybysze otrzymali działki nieoczyszczonej ziemi z dala od cywilizacji i nie okazywano żadnego wsparcia. Osadnicy nie znali dziwnego klimatu i sposobu jego uprawy, zapadali na choroby bez żadnej pomocy medycznej i doświadczali wielu zgonówUkrainian Diaspora in Brazil by Marina Bondarenko..
Po tym, jak wieści o ich nieszczęściu rozeszły się po Galicji, napływ ukraińskich emigrantów do Brazylii znacznie się zmniejszył, a Kanada zamieniła się w główny kierunek migracji dla Ukraińców wyjeżdżających do Nowego Świata. W sumie do 1914 r. do Brazylii sprowadziło się od 15 000 do 20 000 Ukraińców, m.in. uczestnicząc w budowie linii kolejowej ze stanu São Paulo do Rio Grande do Sul przez Paranę.
W dwudziestoleciu międzywojennym do Brazylii wyemigrowało około 9 tys. Ukraińców, przy czym nie tylko z Galicji. Wśród nich znajdowały się osoby z wyższym wykształceniem i większą aktywnością polityczną. Natomiast w latach 1947–1951 odbyła się ostatnia fala migracji Ukraińców do Brazylii, licząca 7 tys. osób, szukających azylu przed prześladowaniami ze strony Związku Radzieckiego, ponieważ odegrali aktywną rolę w ukraińskim ruchu niepodległościowym.
Argentyna
Ukraińcy w Argentynie są drugą co do liczebności ukraińską diasporą w Ameryce Łacińskiej po Brazylii, a liczy od 250 do 300 tys. Największe skupiska znajdują się w prowincjach Buenos Aires, Misiones, oraz ChacoO.O. Kowalczuk, Ukrajinci w Arhentyni, [w:] Encykłopedija istoriji Ukrajiny, t. 1., Kyjiw 2003, s. 117..
Ukraińcy przesiedlali się na terytorium Argentyny w czterech falach emigracyjnych: w latach 1897–1914, 1922–1939, 1946–1951 oraz w okresie po rozpadzie ZSRR.
W Argentynie działa ponad 40 ukraińskich organizacji społecznych, kulturalnych i religijnych, koordynowanych głównie przez Ukraińską Reprezentację CentralnąA. J. Martynow, Arhentyna, [w:] Encykłopedija istoriji Ukrajiny, t.1., Kyjiw 2003, s. 117.. Ukraińcy w Argentynie posiadają również własne szkoły i placówki edukacyjne, a życie religijne diaspory toczy się wokół Kościoła prawosławnego bądź Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Diaspora aktywnie uczestniczy w kulturalnym i społecznym życiu kraju, zachowując jednocześnie swoje narodowe tradycje i tożsamość.
Rosja Po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę najwięcej ukraińskich uchodźców paradoksalnie znalazło się w Rosji. Wielu z tzw. uchodźców relokowano siłą, a liczni starali się dostać się dalej do Europy.