Trudny problem świadomości (ang. hard problem of consciousness) – w filozofii umysłu, trudny problem świadomości polega na wyjaśnieniu, dlaczego i jak ludzie i inne organizmy żywe posiadają qualia, świadomość fenomenalną czy subiektywne doświadczenia.
Problem ten jest przeciwstawiany do „łatwych problemów”, które dotyczą wyjaśnienia, dlaczego systemy fizyczne dają (zdrowemu) człowiekowi zdolność do rozróżniania i integracji informacji oraz wykonywania funkcji behawioralnych i jakie są neuronalne korelaty świadomości odpowiadające tym zdolnościom. Łatwe problemy są podatne na wyjaśnienie w kategoriach mechanizmów obliczeniowych lub neuronowych, ponieważ dotyczą one określonych funkcji poznawczych, poprzez określenie fizycznych mechanizmów odpowiedzialnych za te funkcje. Zwolennicy trudnego problemu świadomości twierdzą, że trudny problem jest odrębny od tych problemów, ponieważ wyjaśniając wszystkie funkcje poznawcze i mechanizmy, wciąż nie wyjaśnia się, dlaczego i jak pojawia się subiektywne doświadczenie towarzyszące tym mechanizmom. Aby wzmocnić swoją argumentację, zwolennicy często odwołują się do różnych filozoficznych eksperymentów myślowych, takich jak filozoficzne zombi (które w ich mniemaniu są wyobrażalne), odwrócone widmo, argument z wiedzy, czy rzekoma niepoznawalność obcych stanów świadomości, takich jak doświadczenie bycia nietoperzem.
Istnienie trudnego problemu świadomości jest kwestionowane. Według badań PhilPapers z 2020, gdzie przepytanych zostało 1785 filozofów z całego świata, większość (62,4%) badanych filozofów uważa, że trudny problem jest rzeczywistym problemem, podczas gdy 29,8% stwierdziło, że on nie istnieje.
Sformułowanie problemu mały|skala=1.2|Chalmers na scenie podczas wydarzenia z okazji Roku Alana Turinga na Uniwersytecie De La Salle w Manili, 27 marca 2012Termin trudnego problemu świadomości został wprowadzony przez Davida Chalmersa podczas wykładu wygłoszonego na konferencji The Science of Consciousness w 1994 w Tucson w stanie Arizona. W kolejnym roku główne punkty wystąpienia Chalmersa zostały opublikowane w Journal of Consciousness Studies, zyskując znaczną uwagę badaczy świadomości i stając się tematem specjalnego wydania tego czasopisma. W 1996 Chalmers opublikował książkę Świadomy umysł – obszerną pracę na temat trudnego problemu świadomości, w której rozwinął swoje główne argumenty i odpowiedział na kontrargumenty.
Świadomość jest niejednoznacznym terminem. Może odnosić się m.in. do samoświadomości, świadomości otoczenia czy stanu bycia obudzonym. Chalmers używa definicji świadomości Thomasa Nagela: uczucie tego, jak to jest być czymś. Świadomość w tym sensie jest synonimem subiektywnego doświadczenia.
Chalmers po raz pierwszy sformułował trudny problem w swoim artykule Facing up to the problem of consciousness (1995), gdzie zwraca on uwagę na zagadkowość tego, dlaczego niektóre organizmy są podmiotem subiektywnych doświadczeń. Podkreśla, że mimo przetwarzania informacji przez nasze systemy poznawcze, nie mamy wyjaśnienia, dlaczego towarzyszy temu subiektywne doświadczenie, takie jak obraz mentalny lub doświadczenie emocjonalne. Chalmers uważa, że chociaż uznaje się, iż doświadczenia te mają podstawę fizyczną, brakuje nam pełnego wyjaśnienia, dlaczego i jak fizyczne procesy prowadzą do bogatego życia wewnętrznego.
Chalmers twierdzi, że nawet po wyjaśnieniu wszystkich funkcji poznawczych i behawioralnych związanych z doświadczaniem nadal pozostaje dalsze pytanie: Dlaczego wykonywaniu tych funkcji towarzyszy doświadczenie?
Łatwe problemy Łatwymi problemami nazywa się te, które są podatne na standardowe metody nauk kognitywnych. Problemy te są podatne na wyjaśnienie w kategoriach mechanizmów obliczeniowych lub neuronowych. Łatwe problemy świadomości obejmują wyjaśnienie zjawisk takich jak: zdolność do rozróżniania, kategoryzowania i reagowania na bodźce środowiskowe; integrację informacji przez system poznawczy; możliwość raportowania stanów mentalnych; zdolność systemu do dostępu do własnych stanów wewnętrznych; skupienie uwagi; celową kontrolę zachowania; różnicę między stanem czuwania a snem.
Łatwe problemy charakteryzują się tym, że można je analizować poprzez „struktury i funkcje”.
Trudny problem Trudny problem świadomości, w przeciwieństwie do łatwych, polega na wyjaśnieniu, dlaczego i jak tym procesom towarzyszą doświadczenia. Może również obejmować pytanie, dlaczego te procesy są towarzyszące przez takie, a nie inne konkretne doświadczenia oraz dlaczego świadomość istnieje w ogóle (dlaczego istnieją qualia; dlaczego nie jesteśmy filozoficznymi zombi)?
Chalmers uważa, że rozwiązanie trudnego problemu jest niemożliwe poprzez zredukowanie go do łatwych problemów. Argumentuje on, że możliwe jest wyobrażenie sobie, że fizyczne procesy skorelowane z danymi subiektywnymi doświadczeniami mogłyby mieć miejsce bez jakiegokolwiek doświadczenia towarzyszącego tym procesom.
James Trefil sugeruje, że problem świadomości jest jedynym, w którym nie potrafimy wyznaczyć, jakie konkretnie pytanie należy zadać.
Tło historyczne Chalmers nie odkrył trudnego problemu. Sam Chalmers zaznacza, że wielu myślicieli w niedawnej i odległej przeszłości dostrzegło szczególne trudności w wyjaśnieniu świadomości. Twierdzi on, że wszystko, co jego oryginalna praca z 1996 wniosła do dyskusji to „chwytliwa nazwa, niewielkie przeformułowanie znanych filozoficznie punktów i konkretne podejście do radzenia sobie z nimi”.
Wśród myślicieli, którzy przedstawili argumenty podobne do sformułowania trudnego problemu przez Chalmersa, znajdują się m.in. Isaac Newton, John Locke, Gottfried Wilhelm Leibniz, John Stuart Mill i Thomas Henry Huxley. Podobnie, azjatyccy filozofowie tacy jak Dharmakirti i Guifeng Zongmi omawiali problem powstawania świadomości z nieświadomej materii.
Powiązane zagadnienia Dylemat psychofizyczny
Dylemat psychofizyczny to problem stosunku umysłu do ciała. Jest to bardziej uogólnione zagadnienie niż trudny problem świadomości, ponieważ dotyczy on tego, jak umysł i ciało są ze sobą powiązane w ogóle. Trudny problem, w przeciwieństwie do tego, jest postrzegany jako problem dotyczący głównie materialistycznych czy tradycyjnych redukcyjnych fizykalistycznych teorii umysłu.
Luka eksplanacyjna
Problem logicznej niezależności koncepcji stanów fenomenalnych od ustaleń w zakresie fizjologii skłania wielu filozofów do wniosku, że istnieje luka eksplanacyjna między kategoriami pojęć fenomenalnych a wyjaśnieniem w kategoriach pojęć fizjologicznych bądź fizycznych. Pojęcie luki eksplanacyjnej zostało wprowadzone w 1983 przez filozofa Josepha Levine'a.
Levine kwestionuje, że stany świadomości mogłyby być redukowalne do opisu stanów neuronalnych. Używa on przykładu bólu (jako przykładu stanu świadomości) oraz jego redukcji do wyładowań włókien typu C (rodzaju komórek nerwowych). Levine zaznacza, że jeśli świadomość jest fizyczna, nie jest jasne, które stany fizyczne odpowiadają którym stanom świadomym. Połączenie między dwoma poziomami opisu jest przypadkowe, a nie konieczne. Jest to istotne, ponieważ w większości przypadków, powiązanie dwóch poziomów opisu naukowego (takich jak fizyka i chemia) odbywa się z zapewnieniem koniecznych powiązań między dwoma teoriami (na przykład, chemia wynika koniecznie z fizyki).
Levine nie uważa, że luka eksplanacyjna oznacza, że świadomość nie jest czymś fizycznym. Uważa on jedynie, że jest to epistemologiczny problem dla fizykalizmu. W przeciweństwie do Levine'a Chalmers uważa, że trudny problem wskazuje na to, że świadomość ma właściwości, które nie są fizyczne.
Argument z wiedzy
Argument z wiedzy ma na celu ustalenie, że są fakty na temat świadomości, które nie da się wydedukować z faktów fizycznych. Opiera się na idei, że ktoś, kto ma pełną wiedzę fizyczną o innej świadomej istocie, może nie mieć wiedzy o tym, jak to jest mieć doświadczenia tej istoty. Jest to jeden z najczęściej omawianych argumentów przeciwko fizykalizmowi.
Argument z wiedzy został sformułowany przez Franka Jacksona w 1982. Jackson przywołuje eksperyment myślowy, w którym hipotetyczna neurobiolog imieniem Maria całe swoje życie spędziła w czarno-białym pokoju i nigdy wcześniej nie widziała koloru. Zna jednak wszystko, co można wiedzieć o mózgu i percepcji kolorów. Chalmers uważa, że gdy Maria zobaczy kolor czerwony po raz pierwszy, to uzyskuje ona nową wiedzę, która jest odmienna od i nieredukowalna do jej wcześniejszej fizycznej wiedzy o mózgu i percepcji wizualnej — jest to silniejsza wersja argumentu z wiedzy. W wersji tej twierdzi się, że Marii nie tylko brakuje subiektywnej wiedzy na temat tego, jak wygląda kolor czerwony, ale że brakowałoby jej wiedzy o obiektywnym fakcie dotyczącym świata: mianowicie, „jak wygląda czerwony”, co jest faktem niefizycznym, który można poznać tylko poprzez bezpośrednie doświadczenie (qualia). Choć powszechnie uznaje się argument z wiedzy za obiekcje przeciw fizykalizmowi bądź chociaż redukcyjnym wersjom fizykalizmu, istnieje też alternatywne podejście do argumentu, gdzie postrzega się go jako obiekcje przeciwko innej pozycji, którą nazywa się obiektywizmem. Jest to pogląd, według którego obiektywny opis świata może być kompletny oraz nie ma aspektów rzeczywistości, które można zrozumieć tylko poprzez posiadanie doświadczeń określonego typu.
Filozoficzne zombi
Zombi w filozofii są eksperymentem myślowym często używanym w dyskusjach dotyczących trudnego problemu świadomości. Są to hipotetyczne istoty, które są identyczne z ludźmi zarówno fizycznie, jak i w zachowaniu, ale nie posiadają żadnego subiektywnego doświadczenia. Z definicji, bycie takim zombi nie wiąże się z żadnym doświadczeniem, mimo to, że istoty te mogą poświęcać wiele czasu na dyskusje na temat świadomości. Filozofowie tacy jak Chalmers, Joseph Levine i Francis Kripke uważają, że zombi nie są możliwe w świecie rzeczywistym, ale możliwe w granicach logiki. Oznaczałoby to, że fakty dotyczące doświadczeń nie wynikają logicznie z faktów fizycznych, a zatem świadomość byłaby nieredukowalna. Filozof Daniel Dennett krytykuje używania pojęcia zombi w tej dziedzinie, nazywając je metafizycznie, logicznie oraz fizycznie niemożliwym.
Odpowiedzi na problem mały|skala=1.3|Diagram przedstawiający relacje między różnymi poglądami dotyczącymi związku między świadomością a światem fizycznym.
Powyższe argumenty są ze sobą blisko powiązane. Wszystkie zaczynają od ustanowienia epistemicznej luki między domenami fizycznymi a fenomenalnymi. Argumenty te zaprzeczają pewnego rodzaju epistemicznej implikacji, że prawdy fenomenalne wynikają z prawd fizycznych : dedukowalności z , możliwości wyjaśnienia w kategoriach , lub pojmowania na podstawie refleksyjnego pojmowania . Następnie argumenty te przechodzą do wnioskowania o istnieniu ontologicznej luki, zwykle poprzez konieczność: powoduje , kiedy implikacja materialna jest metafizycznie konieczna, lub kiedy metafizycznie niemożliwe jest, aby istniało bez . Powszechnie uważa się, że materializm wymaga, aby implikowało wszystkie prawdy, więc jeśli istnieją fenomenalne prawdy , które nie implikuje, wtedy materializm jest fałszywy. Chalmers nazywa ten rodzaj argumentów argumentami epistemicznymi.
Trudny problem świadomości jest uznawany za problem dotyczący głównie materialistycznych czy fizykalistycznych poglądów na umysł. Jest jednak kilka sposobów, w jakie materialista może przeciwstawić się argumentom epistemicznym na rzecz trudnego problemu, które są omówione poniżej. Inni badacze uznają problem za rzeczywisty i starają się go rozwiązać poprzez modyfikację fizykalizmu lub porzucenie go na rzecz alternatywnej ontologii (np. dualizm, idealizm lub panpsychizm). Inni akceptują też problem jako rzeczywisty, ale uznają, że jego rozwiązanie wykracza poza zdolności poznawcze człowieka (misterianizm).