mały|Przysłowie chińskie: „lód o grubości trzech stóp nie bierze się z jednego chłodnego dnia” mały|Strona tytułowa Proverbiorum Polonicorum Salomona Rysińskiego, najstarszego zbioru przysłów polskich wydanych po łacinie i po polsku w 1618 mały|Przysłowia niderlandzkie, obraz namalowany w 1559 przez Pietera Bruegla (starszego). Jest to zbiór scen rodzajowych będących ilustracjami przysłów Przysłowie ( lub ) – utrwalone w danej kulturze zdanie, występujące w stałej postaci i wyrażające pewną myśl lub naukę ogólną w odniesieniu do określonej sytuacji życiowej. Przysłowia zwykle wywodzą się z tradycji ludowej i są anonimowe.

Przysłowia odnoszą się do doświadczeń tradycyjnych; często są związane z pouczaniem, udzielaniem rad lub krytyką. Są charakterystyczne dla kultur zamkniętych i tradycyjnych; stanowią istotny składnik literatury ludowej.

Niegdyś przysłowiami nazywano różne środki językowe, które miały niedosłowne znaczenie i  wykazywały trwałość formy. Według nowszych ujęć przysłowia wyróżniają się tym, że mają charakter tworów literacko-językowych (stanowią minimalne teksty), a w wypowiedziach przybierają postać cytatów, gotowych tekstów (w przeciwieństwie do związków frazeologicznych, uważanych za jednostki języka). Do frazeologii przysłowia są zaliczane tylko przy szerszym rozumieniu tego pojęcia. Nauką o przysłowiach jest przysłowioznawstwo, rozpadające się na paremiografię, tj. zbieranie przysłów, oraz paremiologię, tj. ich analizę historyczno-kulturową.

Historia Polski wyraz „przysłowie” oddaje łacińskie ( – „zamiast”, – „słowo”). Do języka polskiego termin ten wprowadził Andrzej Maksymilian Fredro (Przysłowia mów potocznych, 1658). W staropolszczyźnie przysłowia określano także terminem „przypowieść”. Termin „porzekadło”, także używany dawniej na określenie przysłowia, obecnie jest w tym znaczeniu przestarzały. Pierwszy zbiór przysłów polskich Proverbiorum Polonicorum skompilował po łacinie i po polsku w Lubczy w 1618 Salomon Rysiński.

Podobne określenia występują w innych językach europejskich; np. , (posłowica), , . Inny termin odnoszony do przysłów to „paremia”. Czasem termin „paremia” rozumie się szerzej, włączając pod to pojęcie różne twory językowe (przysłowia, porzekadła, zagadki, przepowiednie pogodowe, skrzydlate słowa). W literaturze hiszpańskiej zaproponowano podział na paremie znanego pochodzenia, należące do „wysokiej” sfery użycia języka (proverbium, aforyzm) oraz paremie anonimowe, o charakterze ludowym (m.in. przysłowia, zwroty przysłowiowe i welleryzmy).

Cechy gatunkowe Przysłowie jest bardzo swoistym gatunkiem literackim, stojącym na pograniczu literatury i języka potocznego. Przybiera postać stwierdzenia lub pouczenia, przeważnie jednozdaniowego. Bardzo często zbudowane jest na zasadzie paralelizmu (wprowadzenia dwóch wypowiedzi analogicznych, podpadających pod wspólny schemat) lub kontrastu znaczeniowego i składniowego – np. „Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie”. Przysłowie jest zwykle skonstruowane w sposób ułatwiający jego zapamiętanie (np. poprzez zastosowanie rymów). Częste w przysłowiach są rymy wewnętrzne, np. „W marcu jak w garncu”.

Inną cechą formalną przysłowia jest jego alegoryczność. Podwójny sens przysłów polega na tym, że operują one konkretnymi sytuacjami i wyobrażeniami, dotyczą jednak relacji ogólnych i wyrażają ogólne pojęcia.

Cechą tematyczną przysłów jest ich sens moralny – przysłowia są bowiem z reguły przestrogami, nakazami, zakazami i pouczeniami. Wyróżnikiem gatunkowym przysłowia jest także jego powtarzalność – przysłowia znane są powszechnie lub przynajmniej bardzo szeroko na danym obszarze kulturowym, szerzą się drogą przekazu ustnego, występują przez całe wieki, a czasem nawet tysiąclecia, nierzadko w bardzo odległych od siebie regionach świata.

Przysłowia a porzekadła i zwroty przysłowiowe Od przysłów można odróżniać zwroty przysłowiowe oraz porzekadła. Zwroty przysłowiowe rozumie się jako wyrażenia podobne do przysłów, niekiedy będące ich skróconymi formami, nie mają one jednak formy zdania – np. „kuty na cztery nogi”.

Różnica między terminami „przysłowie” i „porzekadło” jest niejasna; współcześnie określenia te są często traktowane jako synonimiczne, choć niekiedy czyni się między nimi rozróżnienie, uznając porzekadło za specyficzny rodzaj przysłowia.

Na gruncie czeskim i słowackim rozróżnia się porzekadła i przysłowia, traktując je jako różne jednostki paremiologiczne. Porzekadło (, ) to wyrażenie doświadczeń życiowych pozbawione sądu moralnego; z kolei przysłowie (cz. , słow. ) ma charakter pouczający. Według definicji zawartej w słowackiej Encyklopédii jazykovedy porzekadło ma sens obrazowy i odnosi się do konkretnego kontekstu lub sytuacji (w odróżnieniu od przysłowia, wyrażającego uniwersalne, ogólne treści); niektóre jego rodzaje są bliskie przysłowiom lub stanowią frazemy o postaci zdania. W starszej teorii słowackiej porzekadło rozumiano jako jednostkę mniejszą od przysłowia, będącą zalążkiem nowego przysłowia lub pozostałością po redukcji przysłowia.

Przysłowia w badaniach polskich germanistów W polskiej germanistyce temat przysłów jest łączony zwykle z tematem frazeologizmów. Joanna Szczęk zalicza przysłowia – obok takich wyrażeń jak sentencje, aforyzmy czy skrzydlate słowa – do związków frazeologicznych, do ich strefy peryferyjnej. Jednak w publikacjach Barbary Komendy-Earle  przysłowia są traktowane jako mikroteksty i tym samym sytuowane poza związkami frazeologicznymi.  Ta sama autorka w swojej monografii z 2015 porusza temat derywacji frazeologicznej od przysłów, np. używanie przysłowia: Wer anderen eine Grube gräbt, fällt selbst hinein (pol. kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada) doprowadziło do powstania frazeologizmu jdm. eine Grube graben (kopać pod kimś dołki). I odwrotnie: przysłowie Verbotene Früchte schmecken süß wywodzi się od frazeologizmu verbotene Frucht (zakazany owoc)Przykłady podawane przez Komendę-Earle pochodzą z pracy: Wolfgang Fleischer: Phraseologie der deutschen Gegenwartssprache, 2. wyd., Tybinga 1997, s. 190. .

Iwona Bartoszewicz zajmowała się porównaniem przysłów w kilku językach (niemiecki, polski, niderlandzki). Problem użycia przysłów i ich aspekty kulturowe w polsko-niemieckiej konfrontacji występują  w pracach Anny Lewandowskiej. O językoznawczych badaniach na temat przysłów pisze Sylwia Firyn. W publikacjach pojawia się też temat tzw. antyprzysłów, wyrażeń będących celowymi przekształceniami już istniejących przysłówBarbara Komenda-Earle: Sprichwörter und Antisprichwörter: Kultur und Antikultur?, w: Colloquia Germanica Stetinensia 16, 2009, s. 168-179..  Iwona Bartoszewicz jest autorką niemiecko-polskiego słownika przysłów.  Autorstwa Stanisława Prędoty są słowniki przysłów niderlandzko-polski i niemiecko-polski.

Temat frazeologii i paremiologii dominuje na corocznych konferencjach językoznawczych germanistów wrocławskich.

Polscy germaniści w swoich badaniach nawiązują do publikacji niemieckojęzycznych paremiologów, w tym do prac Wolfganga Miedera (m.in. przy temacie „antyprzysłowia”), ale również do prac polskich polonistów, przybliżając polski dorobek naukowy światowej nauceBarbara Komenda-Earle, Kłosińska, Katarzyna: Słownik przysłów czyli przysłownik (recenzja), „Proverbium” 24, 2007, s. 437–441..

Przysłowia polskie Wiele polskich przysłów wywodzi się ze średniowiecza, wiele z nich to tłumaczenia przysłów łacińskich. Najstarsze znane przysłowie polskie to quando się łyka drą, tunc ea drzy (zapisane w 1407 r.)Julian Krzyżanowski (1960). "U średniowiecznych źródeł przysłów polskich". Pamiętnik Literacki. 51 (3): 69–90.. Przysłowie to w dzisiejszym języku polskim ma formę „Kiedy się łyka drą, wtedy je drzyj” (chłopi polscy nosili obuwie z łyka lipowego, które trzeba wyrabiać wiosną).

Do przysłów polskich należą m.in. Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki, Polska niebem dla szlachty, czyśćcem dla mieszczan, piekłem dla chłopów, a rajem dla Żydów, Sądzi Kryże – będą krzyże.

Przysłowia w Wikisłowniku polskie przysłowia, indeks alfabetyczny: A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T U W Z Ż Ź polskie przysłowia, indeks tematyczny przysłowia obcojęzyczne, indeks alfabetyczny wg języka

Zobacz też

przysłowia niderlandzkie przysłowie osobiste

Przypisy

Bibliografia

Iwona Bartoszewicz: Analoge Sprichwörter im Deutschen, Niederländischen und Polnischen: eine konfrontative Studie, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1994. Iwona Bartoszewicz: Deutsch-polnisches Sprichwörterlexikon. Eine repräsentative Auswahl, Heidelberg: Julius Groos, 1998. Deutsche Phraseologie und Parömiologie im Kontakt und im Kontrast / red. Anna Gondek, Alina Jurasz, Przemysław Staniewski, Joanna Szczęk, Hamburg: Kovač Verlag, 2020.

Barbara Komenda-Earle: Kłosińska, Katarzyna: Słownik przysłów czyli przysłownik (recenzja), „Proverbium” 24, 2007, s. 437–441. Barbara Komenda-Earle: Bralczyk, Jerzy: Leksykon nowych zdań polskich (recenzja), „Proverbium” 24, 2007, s. 411–414. Barbara Komenda-Earle: Sprachhistorische Entwicklungsprozesse der Idiomatik. An Beispielen von realhistorisch motivierten verbalen Idiomen des Deutschen Hohengehren: Baltmannsweiler: Schneider Verlag, 2015. Anna Lewandowska: Sprichwort-Gebrauch heute. Ein interkulturell-kontrastiver Vergleich von Sprichwörtern anhand polnischer und deutscher Printmedien. Frankfurt a. M. 2008. Stanisław Prędota: Mały niderlandzko-polski słownik przysłów (Klein Nederlands-Pools spreekwoordenboek), Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1986.

Stanisław Prędota: Mały niemiecko-polski słownik przysłów, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995.

Kategoria:Gatunki literackie