Tyrus (łac. Archidioecesis Tyren(sis)) – stolica historycznej archidiecezji w Cesarstwie Rzymskim (prowincja Syria Phoenice), współcześnie w Libanie. Początkowo znajdowała się w greckoprawosławnym patriarchacie Antiochii, w okresie wypraw krzyżowych została podporządkowana Stolicy Apostolskiej (łaciński patriarchat Jerozolimy). Obecnie katolickie arcybiskupstwo tytularne. Od 1984 r. archidiecezja Tyru jest archidiecezją wakującą.

Historia Początki chrześcijańskiej historii Tyru sięgają działalności Jezusa i Pawła z Tarsu.

Biskupstwo w Tyrze jest poświadczone od końca II wieku. Pierwszym udokumentowanym biskupem Tyru jest Kasjusz, który według świadectwa Euzebiusza z Cezarei pod koniec II w. (ok. 190 r.) uczestniczył w synodzie w Cezarei PalestyńskiejRelacja o synodzie w: Euzebiusz z Cezarei, Historia Ecclesiastica V, 23. 25; za: .

W 198 r. Tyr stał się stolicą syryjskiej prowincji Phoenicia Prima.

Martyrologium Romanum upamiętnia kilku świętych i męczenników z Tyru z czasów prześladowań chrześcijan za panowania Dioklecjana i Galeriusza, a wśród nich: biskupa i towarzyszy (20 lutego), św. Ulpiana (3 kwietnia), (5 czerwca), biskupa Metodego (18 września). Prawdopodobnie z Tyru pochodziła też św. Krystyna.

W 355 r. odbył się sobór tyryjski. W pierwszym tysiącleciu chrześcijaństwa było ponad dwudziestu znanych biskupów Tyru.

Po podziale Cesarstwa Rzymskiego miasto pozostawało pod kontrolą Bizancjum aż do zdobycia go przez Sasanidów pod wodzą szacha Chosrowa II na przełomie VI i VII w. n.e., a następnie odzyskane na krótko do 640 r., kiedy zostało zajęte przez siły arabskiego kalifatu. Przez cały okres panowania bizantyjskiego metropolita Tyru miał prymat nad innymi biskupami Lewantu jako następny (prototronos) po patriarsze Antiochii. Sufraganiami Tyru były m.in. diecezje Porphyreon (dziś Al-Dżijja), Arca in Phoenicia (Arqa), Ptolemaida (dzisiejsza Akka w Izraelu), Diecezja Sydonu (dzisiejszy Sydon), Byblus (Byblos), Botrys (Al-Batrun), Orthosias in Phoenicia, Aradus (Arwad), Antarados (Tartus), Caesarea Philippi (Banjas), Rachlea (Rachla), Tripolitanus in Phoenicia (Trypolis), Sarepta (Sarafand).

7 lipca 1124 r. po wielomiesięcznym oblężeniu władający Tyrem wydał miasto w ręce krzyżowców. Choć przed krucjatami biskup Tyru tradycyjnie podlegał patriarsze Antiochii, ale stanowiąc część Królestwa Jerozolimskiego, a nie Księstwa Antiochii, został podporządkowany łacińskiemu patriarchatowi Jerozolimy. Najsłynniejszym łacińskim arcybiskupem Tyru był historyk Wilhelm z Tyru (1175–1186), który podobnie jak wielu arcybiskupów tyryjskich był też kanclerzem Królestwa Jerozolimskiego. Tradycyjnie również łacińskim patriarchą Jerozolimy zostawał arcybiskup Tyru lub Cezarei Nadmorskiej.

Po 1187 r., po inwazji Saladyna, bitwie pod Hittin i zajęciu Jerozolimy, Tyr był jedynym z nielicznych miast pozostającym w rękach krzyżowców i w pewnym momencie był uważany za nową stolicę Królestwa Jerozolimskiego. Utracił co prawda tę rolę na rzecz Akki, ale pozostał miejscem koronacji królewskiej, a arcybiskupowi Tyru powierzono przewodniczenie ceremonii.

Po długim oblężeniu miasto zostało zdobyte przez mameluków w 1291 r. Ludność, której nie udało się ewakuować, została zabita lub zniewolona. Kościoły zostały zburzone, a archidiecezja stała się tytularna.

W czasach nowożytnych urząd łacińskiego arcybiskupa odnowiono w związku z katolickim ruchem pielgrzymkowym do Ziemi Świętej. W kolejnych wiekach powstały też tyryjskie archidiecezje katolickich Kościołów wschodnich. Równolegle na początku XVII w. wznowiona została w ramach prawosławnego Patriarchatu Antiocheńskiego.

Z powodu trwających konfliktów i przesiedleń we współczesnym Libanie oraz spadku wpływów chrześcijaństwa w tym kraju łacińskie arcybiskupstwo Tyru pozostaje nieobsadzone od 1984 roku.

Łacińscy arcybiskupi ordynariusze Odo (1122–1123/1124) (ok. 1127–1135) (ok. 1135–1146; późniejszy patriarcha Jerozolimy) (1146–1150; jego wybór zakwestionowano, później został biskupem betlejemskim) (1151–1164) (1164–1174) Wilhelm II (1175–1186) (1186–1202) Clérembaut de Broyes (1203 – przed 1215) Simon de Maugastell (1216–1229) OSA (przed 16 grudnia 1235 – po 1244) Nicolás Larcat (1251–1253) (wybrany między 1244 a 1250, zrezygnował z urzędu) (1253 – zmarł przed 16 czerwca 1266) Jan (John of St Maxentius) OP (1267–1272) Bonacourt de Gloire OP (1272–1295)Zob. też potwierdzenie (transumowanie) przywilejów papieskich dla zakonu krzyżackiego wydane wielkiemu komturowi Johannowi 19 października 1277 r.:

Tytularni arcybiskupi Tyru Lp. Biskup Funkcja Od Do1 administrator (Agde) 14 lutego 1425 14292 koadiutor, administrator 7 października 15853 października 15933 koadiutor, administrator patriarchatu Akwilei 12 lutego 1596kwiecień 16164Diego de Guzmán Harospatriarcha Indii Zachodnich18 kwietnia 161615 września 16255Alfonso Pérez de Guzmán 1 grudnia 1625 17 maja 16276Antonio Manrique de Guzmán OPpatriarcha Indii Zachodnich15 grudnia 1670 26 lutego 16797patriarcha Indii Zachodnich10 kwietnia 167922 stycznia 16918 patriarcha Indii Zachodnich27 sierpnia 169117059Giovanni Battista Altieri 12 czerwca 172420 listopada 172410biskup senior manfredoński20 marca 17251 listopada 174111biskup senior Larino20 grudnia 174116 stycznia 176112 16 lutego 17617 marca 176413Giuseppe Simone Assemani 1 grudnia 176613 stycznia 176814Innocenzo Conti 18 grudnia 17693 kwietnia 177515Vincenzo Ranuzzinuncjusz apostolski w Republice Weneckiej (1775–1782), a następnie w Królestwie Portugalii (1782–1786)11 września 177514 lutego 178516Annibale della Genganuncjusz apostolski w Lucernie (Szwajcaria, Nuncjatura Apostolska w Szwajcarii), a następnie w Kolonii (Nuncjatura Apostolska w Niemczech)21 lutego 17948 marca 181617Giacomo Giustinianinuncjusz apostolski w Hiszpanii14 kwietnia 181713 marca 182618Charles Joseph Mercy-d’Argenteaununcjusz apostolski w Bawarii2 października 182616 listopada 187919Domenico Jacobini sekretarz Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (od 1882), a następnie nuncjusz apostolski w Portugalii (od 1891)4 sierpnia 18813 grudnia 189620biskup pomocniczy mecheleński4 grudnia 189727 lutego 190921Franz Xavier Naglkoadiutor archidiecezji wiedeńskiej19 stycznia 19105 sierpnia 191122Vittorio Amedeo Ranuzzi de’ Bianchiurzędnik Kurii Rzymskiej, prefekt Domu Papieskiego (od 1911), a następnie Pałacu Apostolskiego (od 1914) 27 listopada 19117 grudnia 191623Rodolfo Caroliinternuncjusz apostolski w Boliwii8 maja 191725 stycznia 192124Pietro Benedetti MSCdelegat apostolski w Meksyku (1921), a następnie na Kubie i w Portoryko (1921–1925/1926)10 marca 19217 września 193025Egidio Laridelegat apostolski w Persji (1931–1936), a następnie nuncjusz apostolski w Boliwii (1939–1945)1 czerwca 193117 listopada 196526Bruno Wüstenberg pronuncjusz apostolski w Holandii (1979–1984)24 października 196631 maja 1984

Zobacz też Eliasz (Kfoury), prawosławny metropolita Tyru i Sydonu

Przypisy

Bibliografia

(de)

Tyr