Propaganda cukrownicza w II Rzeczypospolitej

Propaganda cukrownicza w okresie II Rzeczypospolitej – seria kampanii społecznych z okresu dwudziestolecia międzywojennego mających na celu zwiększenie spożycia cukru w kraju. Początkowo działania były podejmowane przez osoby związane z przemysłem cukrowniczym, z czasem w kampanię zaangażowali się także m.in. popularni sportowcy oraz artyści.

W latach 20. XX wieku przy Radzie Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego powstały dwie instytucje: Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru oraz Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru, ich zadaniem było promowanie spożywania cukru oraz zwalczanie upowszechnionej po I wojnie światowej sacharyny poprzez użycie prasy, radia, tematycznych plakatów, filmów, broszur oraz gier. Sacharynę uważano wówczas za poważną konkurencję dla polskiego cukru, a jej powszechność negatywnie wpływała na polski przemysł cukrowniczy oraz na skarb państwa.

Od 1929 do 1932 roku działania te były koordynowane przez pisarza Melchiora Wańkowicza. Utworzone przez niego hasło Cukier krzepi stało się istotnym elementem propagandy i kultury, a także przeszło do mowy potocznej. Ponadto zaangażowano w nie także grafików, harcerzy, sportowców oraz nauczycieli, dostosowując metody i hasła do grup docelowych, pomijając jednak zwykle mniejszości narodowe.

Propaganda ta spotkała się jednak z negatywnym odbiorem ze strony społeczeństwa. Krytykowano nachalność reklamy oraz zbyt wysokie ceny polskiego cukru w kraju w porównaniu z cenami w innych krajach, zaś samych właścicieli cukrowni oskarżano o działanie na szkodę polskiej gospodarki.

Po 1932 roku praktycznie całkowicie zaniechano działań propagandowych, skupiając się wyłącznie na kontynuowaniu walki z nielegalną sacharyną.

Kampania 1925–1929 mały|Plakat Mariana Adamczewskiego, Muzeum Narodowe, z wystawy Izby Pamięci Cukrownictwa. W 1925 roku została powołana Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru (KPKC), której przewodniczył Hipolit Liciński – dyrektor cukrowni w Środzie; w skład KPKC wchodzili również Jan Iwasiewicz oraz Władysław Demby.

Zofia Zakrzewska (autorka książki Cukier krzepi... wydanej w 2020 r.) przeanalizowała znajdującą się w zbiorach Archiwum Akt Nowych publikację zatytułowaną Sprawy propagandy konsumpcji cukru. Według jej wyników członkowie KPKC tworzyli plany propagandowe, a działania nie były dziełem jednej osoby. Komisja skupiała się na dotarciu do mieszkańców wsi, którzy stanowili najliczniejszą grupę społeczną i spożywali niewiele cukru. KPKC zakładała, że ilość spożycia cukru nie zależy od zamożności społeczeństwa, wskazując na wyższe spożycie cukru w krajach ubogich i wyniszczonych I wojną światową.

KPKC zabiegała o poparcie swoich działań ze strony ministerstw oraz wojska, które było świadome roli cukru w wyżywieniu armii. Producenci cukru domagali się podwyżek cen, tłumacząc to stratami na sprzedaży zagranicznej, ważnymi dla krajowej gospodarki, podkreślali również korzyści dla budżetu państwa z tytułu podatków oraz pozytywny wpływ uprawy buraków na jakość gleby. Argumentowali, że wzrost cen nie przełożył się na spadek konsumpcji. Według przemysłowców wzrost konsumpcji cukru przy jego rosnących cenach był efektem działań KPKC.

Sposoby promowania cukru KPKC w latach 20. XX wieku prowadziła szeroko zakrojoną kampanię promującą spożycie cukru w Polsce. Główne działania Komisji obejmowały:

kampanię medialną – drukowanie plakatów i kartek pocztowych, zamieszczanie ogłoszeń i artykułów w prasie, organizowanie prelekcji i wykładów, działania edukacyjne – publikowanie broszur informacyjnych oraz książek kucharskich, organizowanie kółek i szkółek rolniczych, marketing społecznie zaangażowany – broszury KPKC promowały cukier jako element zdrowego stylu życia i silnej gospodarki; publikacje te trafiały do szkół, parafii i urzędów gminnych. propagandę na podstawie zagranicznych anegdot – KPKC wykorzystywała je do przekonania społeczeństwa o cudownym wpływie cukru na organizm, promowanie abstynencji – KPKC przekonywała, że cukier pomaga w walce z alkoholizmem, współpracę z innymi organizacjami – KPKC podjęła współpracę z Bankiem Cukrownictwa oraz planowała produkcję samowarów, co miało pomóc w podniesieniu konsumpcji cukru.

W 1927 roku Władysław Demby udał się do Danii, aby zbadać tamtejsze spożycie cukru. W raporcie zatytułowanym Spożycie cukru w Danii i w Polsce wskazał, że wysokie spożycie cukru w Danii wynikało z tradycji, nawyków żywieniowych i zamożności. Podkreślił również, że podniesienie cen napojów alkoholowych przyczyniło się do wzrostu spożycia cukru. Demby doszedł do wniosku, że w Polsce potrzebna jest dalsza kampania mająca na celu promowanie cukru, ponieważ wydatki na cukier stanowiły wówczas ułamek pozostałych wydatków na ówczesne towary luksusowe:

Propaganda z użyciem mediów 6 stycznia 1929 roku Polskie Radio nadało odczyt Zygmunta Chybowskiego poświęcony produkcji i składowi chemicznemu cukru. Transmisja zawierała także hasła propagandowe, porównano spożycie cukru w Polsce z konsumpcją z innymi państwami Europy.

Cukrownicy z kolei wykorzystywali wystawy. W 1928 roku prezentowali swoje produkty na Targach Północnych w Wilnie oraz na wystawie rolniczo-przemysłowej w Białymstoku. Rok później na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu zorganizowali własny pawilon, w którym można było zobaczyć mapę Polski z zaznaczonymi cukrowniami oraz składnicami cukru, wiersze na ścianach, broszury i plakaty propagandowe, model cukrowni w skali 1:25 oraz filary pokryte cukrem.

Jesienią 1929 roku na łamach „Gazety Cukrowniczej” Jan Iwasiewicz podzielił się swoimi obawami związanymi z przyszłością kampanii propagandowej; według niego podjęte wcześniej działania były niewystarczające, zasugerował więc podjęcie się działań reklamowych, wzorując się ich na sukcesie w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych. Z podobnym wnioskiem wyszedł dyrektor jednej z cukrowni, wskazując na nieskuteczność dotychczasowej akcji, wynikającą z ograniczonych środków KPKC.

Kampania była uznawana za zbyt ograniczoną, głównie ze względu na trudności w dotarciu do mieszkańców wsi, którzy byli grupą docelową. Początkowo działaniami propagandowymi zajmowali się ludzie związani z cukrownictwem, niemający wcześniej doświadczenia w branży reklamowej. W kampanii wykorzystywano materiały KPKC, które skupiały się głównie na produkcji cukru i odwoływały się do dowodów naukowych, z czasem forma dotarcia do społeczeństwa ulegała zmianie, gdyż pojawiły się m.in. krótkie rymowanki zachęcające do spożycia cukru.

Zwalczanie sacharyny Podczas I wojny światowej miało miejsce upowszechnienie się sacharyny, która – tak samo jak cukier – była używana do robienia przetworów, stała się jednak konkurencją dla cukru. W 1927 roku prezydent RP Ignacy Mościcki wydał rozporządzenie dotyczące ograniczenia handlu sacharyną. Następnie KPKC zaczęła zbierać informacje dotyczące przemytu i nielegalnego obrotu sacharyną, zamierzała także nawiązać współpracę z rządem.

Komisja uznała, że popularność sacharyny była spowodowana niską świadomością społeczną oraz bardzo niskimi karami za przemyt. Działania przeciwko sacharynie były szeroko relacjonowane w prasie.

Kampania 1930–1932 Pod kierownictwem Melchiora Wańkowicza mały|Melchior Wańkowicz (1892–1974), autor strategii akcji propagandowej W marcu 1930 założono Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru, które działało równolegle z Komisją Propagandy Konsumpcji Cukru. Na czele nowo powstałego biura stanął Melchior Wańkowicz, który już wcześniej zdobył doświadczenie w reklamie i propagandzie. Swoje zawodowe osiągnięcia Wańkowicz często podkreślał w opracowanym przez siebie Planie propagandy konsumpcji cukru, w którym założył także trzy etapy; miały one na celu dotarcie kolejno do tzw. ośrodków mózgowych (tj. nauczycieli, duchownych, członków związków zawodowych oraz oświatowych oraz ludzi potrafiących czytać i pisać), szerszej masy konsumentów oraz do najciemniejszej masy, czyli do wiejskiej ludności Kresów Wschodnich. Plan ten został wysłany do działającego w Berlinie biura studiów nad podniesieniem spożycia cukru. mały|Plakat autorstwa Mariana Adamczewskiego z 1931 roku

Latem 1930 roku do Wańkowicza napłynęło kilka memoriałów oceniających dotychczasową propagandę i proponujących nowe rozwiązania. Nie tylko Wańkowicz był autorem materiałów propagandowych, gdyż artykuły w prasie były pisane m.in. przez autorkę książek kucharskich Elżbietę Kiewnarską, a niektóre były przekładami z innych języków. W 1931 roku w Amsterdamie odbyło się oficjalne spotkanie szefów instytucji działających w celu konsumpcji cukru, z udziałem przedstawicieli Polski, Belgii, Niemiec oraz Czechosłowacji. Polska korzystała z doświadczeń zdobytych przez inne państwa, tłumaczono m.in. wydane w Niemczech i w Czechosłowacji artykuły reklamowe. Melchior Wańkowicz widział przyszłość we współpracy międzynarodowej, proponując między innymi produkcję filmu propagandowego będącego koprodukcją kilku państw. mały|Plakat autorstwa Kamila Mackiewicza z 1931 roku Głównym celem BPKC było zachęcanie społeczeństwa do zwiększenia konsumpcji cukru, promując jego spożycie przy jednoczesnym zwalczaniu sacharyny. Wzrost spożycia cukru miał być osiągnięty dzięki uznaniu go za produkt pierwszej potrzeby. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru dążyło do tego, by cukier stał się częścią diety mieszkańców Polski. Głównymi odbiorcami mieli być głównie mieszkańców Kresów Wschodnich, którzy spożywali najmniej cukru. Według Wańkowicza należało dążyć do kulturowego i ekonomicznego ujednolicenia kraju.

Działania Biura Propagandy Konsumpcji Cukru Kampania promująca konsumpcję cukru rozpoczęła się 1 marca 1930 roku, w samym środku wielkiego kryzysu, którego długofalowych skutków początkowo nie dostrzegano. Szczegółowy przebieg kampanii został udokumentowany w sprawozdaniach. Wynika z nich, że ostatnia kampania miała miejsce pod koniec 1932 roku. Kolejne sprawozdania biura dotyczyły już wyłącznie sacharyny i skupiały się na zwalczaniu nielegalnego handlu sacharyną i cukrem. Melchior Wańkowicz nie brał udziału w tych działaniach, ponieważ w 1933 roku objął kierownictwo nad państwowym przedsiębiorstwem Reklama Pocztowa.

W 1931 roku Aleksander Kamiński wydał odezwę do harcerzy, rok później opracowano Materjały dla propagandy w szkołach przez Lucynę Krzemieniecką, Zygmunta Rusinka i anonimowego pisarza podpisującego się jako J.P. Zajączkowski; stanowiły one podstawę do sporządzania pogadanek. Plakaty i grafiki zamawiano u uznanych artystów. Stefan Norblin zaprojektował ilustrowane karty do gry Sacharyniak, a Michał Bylina oraz Kamil Mackiewicz tworzyli plakaty. Reklamy prasowe składały się z obszernych tekstów ilustrowanych grafikami autorstwa, m.in. Henryka Nowiny-Czernego i Karola Hillera. W kampanii prawie nigdy nie wykorzystywano fotografii. Jedyna zachowana została opublikowana w jednym z numerów czasopisma „Na Szerokim Świecie” z 1932 roku, znalazła ją pisarka Zofia Zakrzewska. Wańkowicz odegrał kluczową rolę w kampanii, wykorzystując swoje kontakty, doświadczenie i popularność.

W ramach kampanii promującej zwiększone spożycie cukru BPKC zajmowało się także walką ze słodzikami oraz cukrem pochodzącym z przemytu. Istniało przekonanie, że przyczyną wypierania cukru z rynku przez sacharynę było to, że jej niewielka ilość mogła zastąpić znaczną ilość cukru. Negatywnie wpływało na producentów cukru, rolników uprawiających buraki cukrowe, a także na skarb państwa, który nie otrzymywał wpływów z akcyzy.