thumb|Szarłat zwisły thumb|Szarłat komosowaty Szarłat (Amaranthus) – rodzaj roślin należących do rodziny szarłatowatych. Obejmuje ok. 70–94 gatunków. Rodzaj jest współcześnie kosmopolityczny, przy czym najwięcej gatunków występuje w strefie międzyzwrotnikowej, zwłaszcza w tropikalnej i subtropikalnej Azji i Ameryce. Wiele gatunków zostało szeroko rozprzestrzenionych i występują jako gatunki inwazyjne poza swym pierwotnym zasięgiem. W Polsce wszystkie gatunki są obce, 5 jest zadomowionych, a 9 przejściowo dziczejących.
Wiele gatunków szarłatu to chwasty, ale też liczne są wykorzystywane jako rośliny jadalne i ozdobne. U gatunków jadalnych spożywane są nasiona lub liście, albo jedne i drugie. Jadalne nasiona (dawniej spożywano także liście) ma zwłaszcza szarłat zwisły A. caudatus i szarłat wyniosły A. cruentus, głównie młode pędy spożywane są w przypadku szarłatu trójbarwnego A. tricolor.
Rozmieszczenie geograficzne thumb|Szarłat szorstki thumb|Szarłat biały Zasięg rodzaju obejmuje całą strefę międzyzwrotnikową oraz ciepłe obszary stref umiarkowanych. Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w tropikalnej i subtropikalnej Azji i Ameryce. Na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego i chłodnego występują głównie lub wyłącznie gatunki introdukowane. W Europie, w południowej części kontynentu jako gatunki rodzime rosną tylko dwa gatunki szarłatu, ale liczne są introdukowane i obecne na całym kontynencie.
Gatunki flory Polski Antropofity zadomowione: szarłat biały Amaranthus albus L. szarłat komosowaty Amaranthus blitoides S. Watson szarłat prosty, sz. zielony Amaranthus chlorostachys Willd. ≡ A. hybridus L. szarłat siny Amaranthus lividus L. ≡ A. blitum subsp. oleraceus (L.) Costea szarłat szorstki Amaranthus retroflexus L.
Efemerofity: szarłat Bouchona Amaranthus bouchonii Thell ≡ A. hybridus subsp. hybridus szarłat ciemny, sz. wierzbolistny Amaranthus melancholicus L. ≡ A. tricolor L. szarłat Dintera Amaranthus dinteri Schinz szarłat nagi Amaranthus angustifolius Lam. ≡ A. graecizans subsp. graecizans szarłat kalifornijski Amaranthus californicus (Moq.) S. Watson szarłat Palmera Amaranthus palmeri S. Watson szarłat pochylony Amaranthus deflexus L. szarłat smukły, sz. niski Amaranthus gracilis Desf. ex Poir. ≡ A. viridis L. szarłat Standleya Amaranthus standleyanus Parodi ex Covas
Morfologia Pokrój Rośliny jednoroczne, rzadko byliny. Pędy płożące, podnoszące się i prosto wzniesione, zwykle rozgałęzione, osiągające nawet do 3 m wysokości. Pędy często czerwonawo lub bordowo nabiegłe. Liście Skrętoległe. Blaszka pojedyncza, równowąska, lancetowata, rombowata, jajowata po okrągławą, u nasady zaokrąglona lub zwężająca się, zwykle całobrzega, na wierzchołku zaostrzona lub tępa, często wycięta. Kwiaty Drobne, jednopłciowe, wiatropylne, zebrane w gęste, wzniesione lub zwisające, kuliste lub wydłużone kłosy. Działki kielicha w liczbie 1–5, przejrzyste, papierzaste, płatków korony brak. Pręcików jest 1–5, zalążnia jednokomorowa, z 3 szyjkami. Owoce Jednonasienna, kulistawa lub jajowata torebka o ścianie nagiej i błoniastej. Nasiono kulistawe lub soczewkowate, o łupinie zwykle gładkiej i błyszczącej.
Systematyka thumb|Szarłat trójkolorowy 'Perfecta' thumb|Szarłat wyniosły Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae). W jej obrębie należy do podrodziny Amaranthoideae Burnett i plemienia Amarantheae Reichenbach. Rodzaj dzielony jest na trzy podrodzaje: Amaranthus i Albersia (rośliny jednopienne) oraz Acnida (rośliny dwupienne).
Wykaz gatunków
Zastosowanie Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne, zwłaszcza szarłat zwisły A. caudatus i szarłat trójbarwny A. tricolor. Niektóre gatunki uprawiane i zbierane przez Indian jako rośliny pokarmowe już 6 tys. lat temu. Z młodych roślin można sporządzać sałatki. Nasiona zawierają sporo tłuszczu, białka (więcej niż zboża, a nawet mleko) i skrobi, a ich wartość energetyczna jest większa niż nasion kukurydzy. Jego uprawa zdobywa coraz większą popularność, w ofercie handlowej, także w Polsce, znajduje się mąka zwana mąką z amarantusa. Mąkę te można stosować jako wartościowy dodatek do żywności.
Przypisy
Kategoria:Szarłatowate Kategoria:Zboża rzekome Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza