Aretha Louise Franklin (ur. 25 marca 1942 w Memphis, zm. 16 sierpnia 2018 w Detroit) – amerykańska piosenkarka, producentka muzyczna, autorka piosenek i muzyk, a także aktywistka społeczna. Nazywana „królową soulu” (Queen of Soul) i jedną z najwybitniejszych przedstawicielek tego gatunku. Wykonywała również piosenki utrzymane w stylu gospelowym, R&B–owym, popowym i jazzowym.
Laureatka 18 nagród Grammy. Pierwsza kobieta przyjęta do Rock and Roll Hall of Fame. Szerszy rozgłos przyniosły jej piosenki jazzowe z elementami popu: „Operation Heartbreak”, „Won’t Be Long”, „Rock-A-Bye Your Baby with a Dixie Melody” i „Runnin’ Out of Fools”, a w latach 60. wylansowała przeboje: „Respect”, „I Never Loved a Man”, „Chain of Fools”, „Baby I Love You”, „I Say a Little Prayer”, „Think” i „The House That Jack Built”. Do jej największych przebojów należą także utwory: „(You Make Me Feel Like) A Natural Woman”, „Day Dreaming”, „Jump to It”, „Freeway of Love” czy „A Rose Is Still a Rose”.
Życiorys Rodzina i edukacja Aretha Louise Franklin urodziła się 25 marca 1942 przy Lucy Avenue 406 w Memphis w Tennessee. Była córką pianistki i wokalistki Barbary Vernice Franklin z domu Siggers (1917–1952) i Clarence’a LaVaughna „C. L.” Franklina z domu Walker (1915–1984), baptystycznego kaznodziei i obrońcy praw człowieka z Shelby. Miała dwie siostry: Ermę Vernice (1938–2002) i Carolyn Ann (1944–1988), oraz brata, Cecila (1940–1989), a także przyrodniego brata, Vaughna (z poprzedniego związku matki) i przyrodnią siostrę, Carol Allan (ur. 1940; w wyniku wykorzystania seksualnego dwunastoletniej Mildred Jennings).
W 1944 wraz z rodziną przeprowadziła się do Buffalo, gdzie jej ojciec został pastorem w kościele baptystycznym Friendship. W 1946 przeniosła się z rodzicami do Detroit, gdzie jej ojciec został pastorem w New Bethel Baptist Church. W 1948 małżeństwo jej rodziców się rozpadło m.in. z powodu niewierności Franklina. Matka porzuciła rodzinę i wróciła do Buffalo, gdzie Aretha często ją odwiedzała; ojciec po rozstaniu z żoną był związany m.in. z Loli Moore i piosenkarką Clarą Ward. Wychowaniem Arethy zajmowała się głównie babka ze strony ojca, Rachel. Była nieśmiałym, wycofanym i niepewnym siebie dzieckiem, które po nagłej śmierci matki (wskutek raka piersi) jeszcze bardziej zamknęło się w sobie. Jako dziecko marzyła o karierze tancerki baletowej lub śpiewaczki operowej. Po 1957 przerwała edukację i poświęciła się muzyce.
Kariera W dzieciństwie śpiewała w chórze kościelnym w New Bethel Baptist Church, gdzie jej ojciec prowadził nabożeństwa. W kościele poznała wokalistki gospel, takie jak Albertina Walker, Mahalia Jackson i Clara Ward. Kiedy miała siedem lat, samodzielnie, ze słuchu, nauczyła się grać na fortepianie. Od 1954 śpiewała i grała na fortepianie podczas nabożeństw prowadzonych przez ojca w różnych miastach. Jej występy w kościołach były nagrywane i dystrybuowane po kraju. Kiedy miała 15 lat, zaśpiewała utwór „Take My Hand, Precious Lord” w Oakland Auditorium. W 1958 wystąpiła gościnnie z zespołem gospelowym The Caravans, a niedługo później postanowiła porzucić muzykę gospel na rzecz R&B I popu.
Pod koniec lat 50. zatrudniła Jo King jako swoją menedżerkę i, z pomocą ojca, wyjechała do Nowego Jorku, by rozwinąć karierę muzyczną. Tam nagrała jazzowe dema podczas sesji nagraniowej z Majorem Holleyem, a nagraniami zainteresowała Johna Hammonda z wytwórni CBS, który wkrótce podpisał z nią kontrakt płytowy. Od sierpnia 1960 przez kolejne pół roku nagrała materiał na swój debiutancki album studyjny pt. Aretha, który wydała w lutym 1961 i za który zebrała entuzjastyczne recenzje, choć płyta nie osiągnęła sukcesu komercyjnego. Album promowała singlami: „Love Is the Only Thing”, „Today I Sing the Blues”, „Won’t Be Long” i „Right Now”, przy czym drugi i trzeci dotarł do Top10 listy Hot R&B/Hip-Hop Songs. Również w lutym 1961, jeszcze przed premierą albumu, zagrała koncert promocyjny w Village Vanguard w Greenwich Village. Po nawiązaniu w 1961 współpracy menedżerskiej z Tedem White’em zagrała krótką trasę koncertową z Jackiem Wilsonem i Samem Cooke’em. Została także okrzyknięta najlepszą nową wokalistką w międzynarodowym głosowaniu krytyków jazzowych, a jej felieton pt. „Od gospel do jazzu – to nie brak szacunku dla Boga” został opublikowany w czasopiśmie „Down Beat”. 30 października 1961 zadebiutowała w telewizji, śpiewając utwór „Rock-A-Bye Your Baby with a Dixie Melody” w programie American Bandstand. W tym czasie nagrywała materiał na swój album pt. The Electrifying Aretha Franklin, który wydała w 1962. 20 lutego 1962 zagrała koncert w klubie jazzowym „Village Gate”, na którym zebrało się blisko 500 słuchaczy. W tym samym roku nawiązała współpracę z producentem Bobem Merseyem, z którym w kwietniu i maju nagrała materiał na album pt. The Tender, the Moving, the Swinging Aretha Franklin z 1962. Na płycie umieściła m.in. swój pierwszy w pełni autorski utwór – „Without the One You Love”, a także single: „Don’t Cry, Baby” i „Try a Little Tenderness”, które nie osiągnęły sukcesu komercyjnego, nie trafiając na listy przebojów. Wciąż grała koncerty w klubach jazzowych, a w lipcu 1962 zagrała koncert na Newport Jazz Festivalu, za który zebrała przychylne recenzje. W maju 1963 zaśpiewała na wiecu wolności Freedom Fund Festival w Detroit, podczas którego zbierano fundusze na organizację Konferencji Przywództwa Południowych Chrześcijan (ang. Southern Christian Leadership Conference) Martina Luthera Kinga. Wznowiła współpracę z Bobem Merseyem, który wyprodukował jej kolejne dwa albumy: Laughing on the Outside (1963) i Unforgettable. A Tribute to Dinah Washington (1964). W marcu i maju 1964 wystąpiła w telewizyjnym programie Steve’a Allena, w którym przedstawiona została jako „jedna z najbardziej ekscytujących młodych współczesnych wokalistek”.
Rozczarowana brakiem przeboju na koncie, porzuciła śpiewanie piosenek jazzowych na rzecz popu i R&B. Nagrała wówczas m.in. piosenki „Take a Look” i „Sweet Bitter Love”, które jednak nie stały się przebojami. W 1964 wydała album pt. Runnin’ Out of Fools z coverami piosenek wykonawców z Motown Records, a tytułowy utwór z płyty zdobył radiową popularność. Wydała także singiel z piosenką „Can’t You Just See Me”, z którą dotarła do 95. miejsca na liście przebojów Hot 100. Od lutego do kwietnia 1965 nagrywała materiał na album pt. Yeah!!! In Person with Her Quartet. W maju tego samego roku wydała singiel „One Step Ahead” notowany na liście Hot R&B/Hip-Hop Songs. W październiku 1965 odbyła ostatnie sesje nagraniowe dla Columbia Records, po czym zakończyła współpracę z wytwórnią, rozczarowana brakiem zapewnienia odpowiedniej promocji jej piosenkom.
Pod koniec 1966 podpisała kontrakt z Atlantic Records. W styczniu i lutym 1967 zrealizowała nagrania studyjne z Jerrym Wexlerem jako producentem. Efektem tych sesji był m.in. singiel „I Never Loved a Man (The Way I Love You)”, który był notowany na listach Hot 100 i Hot R&B/Hip-Hop Songs, i rozszedł się w milionowym nakładzie. 10 marca 1967 wydała album, również zatytułowany I Never Loved a Man the Way I Love You, na którym umieściła m.in. przebojowy cover piosenki Otisa Reddinga „Respect”. Nagranie zapewniło jej największą popularność i sukces komercyjny – trafiła z nim na szczyt listy Hot 100 i Hot R&B/Hip-Hop Songs i otrzymała za niego dwie nagrody Grammy. Wraz z sukcesem utworu zaczęła grać więcej koncertów po USA, które organizowała jej nowa agentka – Ruth Bowen, a jej stawka koncertowa wzrosła czterokrotnie. W czerwcu i lipcu 1967 nagrała materiał na album pt. Aretha Arrives; promujący płytę singiel „Baby, I Love You” rozszedł się w milionowym nakładzie. W tym samym roku zagrała serię koncertów charytatywnych na rzecz Konferencji Przywództwa Południowych Chrześcijan, a za sprawą Martina Luthera Kinga jeszcze aktywniej włączyła się w walkę o prawa obywatelskie. Pod koniec 1967 i na początku 1968 wystąpiła w programach telewizyjnych: Kraft Music Hall, The Mike Douglas Show i Jonathan Witters Show. Mimo wielkiego sukcesu w życiu zawodowym zmagała się z zaburzeniami depresyjnymi z powodu kryzysu małżeńskiego, presji medialnej i braku czasu na odpoczynek.
Na początku 1968 wydała album pt. Lady Soul, na którym znalazły się przeboje: „Chain of Fools”, „(You Make Me Feel Like) A Natural Woman”, „Since You’ve Been Gone” i „Ain’t No Way”. Za wysoką sprzedaż Lady Soul otrzymała certyfikat złotej płyty. 23 stycznia 1968 otworzyła centrum koncertowe w Inglewood (Kalifornia). W następnym miesiącu burmistrz Detroit James Cavanagh ustanowił 16 lutego Dniem Arethy Franklin. Artystka tego dnia otrzymała nagrodę dla wokalistki roku od redakcji czasopism: „Record World”, „Billboard” i „Cash Box”. W maju 1968 rozpoczęła swoją pierwszą w karierze trasę koncertową po Europie, która obejmowała występy w Londynie, Frankfurcie, Sztokholmie, Rotterdamie, Amsterdamie i Paryżu; koncert w Olimpii został zarejestrowany i wydany w 1968 w formie albumu koncertowego pt. Aretha in Paris. W tym samym roku nagrała i wydała płytę pt. Aretha Now, którą promowała przebojowymi singlami: „Think”, „I Say a Little Prayer” i „I Can’t See Myself Leaving You”, a za wysoką sprzedaż drugiej z piosenek uzyskała certyfikat złotej płyty. Znalazła się także na okładce czerwcowego wydania magazynu „Time”, ale nieprzychylny artykuł opublikowany w tym czasopiśmie (przedstawiający jej rodzinę i częściowo ją samą w negatywnym świetle) spowodował, że Franklin na wiele lat straciła zaufanie do prasy. 28 czerwca 1968 zagrała koncert w Madison Square Garden dla 21 tys. widzów, a dwa miesiące później zaśpiewała hymn państwowy na Narodowej Konwencji Demokratów w Chicago, poza tym odbyła trasę koncertową po Ameryce Południowej.
Pod koniec lat 60. zrezygnowała z usług menedżerskich swojego męża, a jej nowym agentem został jej brat, Cecil Franklin. W styczniu 1969 wydała jazzowy album pt. Soul ’69, który promowała singlem „Gentle on My Mind”. 14 kwietnia zaśpiewała utwór „Funny Girl” na 41. gali rozdania Oscarów. Jeszcze w tym samym roku wydała single: „The Weight” i „Share Your Love with Me”, z którym dotarła do Top20 na liście Hot 100. Obie piosenki umieściła na albumie pt. This Girl’s in Love with You wydanym w styczniu 1970, na który nagrała także m.in. swoją wersję piosenek: „Son of a Preacher Man” Dusty Springfield „Let It Be” zespołu The Beatles; oba utwory zostały napisane z myślą o nagraniu ich przez Franklin, ale artystka początkowo odrzuciła propozycję ich nagrania. Część materiału stworzonego podczas sesji nagraniowej do This Girl’s in Love with You opublikowała kilka miesięcy później na albumie pt. Spirit in the Dark. Pochodzące z płyty single: „Spirit in the Dark”, „The Thrill Is Gone” i „Don’t Play That Song” były wysoko notowane na liście Hot R&B/Hip-Hop Songs. W październiku 1970 wystąpiła w programie telewizyjnym This Is Tom Jones, w którym zaśpiewała kilka piosenek, w tym „See Saw” w duecie z Tomem Jonesem. W 1971 wzięła udział jako pianistka w nagraniu albumu Sama Moore’a pt. Plenty Good Lovin’: The Lost Solo Album, który ukazał się dopiero w 2002. Również w 1971 dotarła z coverem przeboju duetu Simon & Garfunkel „Bridge Over Troubled Water” do pierwszego miejsca na liście Hot R&B/Hip-Hop Songs i do szóstego miejsca na Hot 100. W marcu 1971 wystąpiła w sali koncertowej Fillmore West w San Francisco, a zapis z wydarzenia został wydany dwa miesiące później na albumie koncertowym pt. Aretha Live at Fillmore West. W tym samym roku powróciła z koncertami do Europy, gdzie wystąpiła m.in. na Montreux Jazz Festivalu. Wydała też singiel „Spanish Harlem”, który stał się jednym z jej największych przebojów i z którym dotarła do drugiego miejsca na liście Hot 100. W październiku i listopadzie 1971 wystąpiła w Madison Square Garden.