Zamek w Surażu – nieistniejący już drewniany zamek z elementami murowanymi zbudowany przypuszczalnie na przełomie XIV/XV wieku i wzniesiony w miejscu mazowieckiego grodu z XI wieku w Surażu w województwie podlaskim.
Suraż był w średniowieczu jednym z grodów w ziemi drohickiej„Wiadomości Archeologiczne”, tom XXIII. Państwowe Muzeum Archeologiczne, Warszawa 1956, s. 156., ale osadnictwo nad Narwią w pobliżu Suraża istniało już na początku VIII wieku. Początkiem miasta był gród drewniano-ziemny zbudowany na skarpie nad Narwią na początku XI wieku, który był mazowieckim ośrodkiem administracji państwowej. Położenie Suraża w stosunku do innych grodzisk z XI wieku usytuowanych w dorzeczach Narwi i środkowego Bugu wydaje się wskazywać na jego związki z północno-wschodnim Mazowszem i mógł zostać zbudowany w ramach organizacji państwa w okresie panowania pierwszych Piastów. Z powodu rozmiarów i skrzyniowej konstrukcji umocnień gród w Surażu przypomina mazowiecki gród w Święcku-Strumianach. W wyposażeniu zmarłych pochowanych na wczesnośredniowiecznym cmentarzu położonym za fosą grodziska Surażu większość znalezisk ma odpowiedniki wśród biżuterii typowej dla nekropoli mazowieckich, przy braku obecności przedmiotów o powiązaniach bałtyckich i wschodniosłowiańskichChilmon Krystyna, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Surażu, pow. Łapski, [w:] Rocznik Białostocki, 12, 1974, s. 444–447.. Gród w Surażu został ufortyfikowany fosą, wałem i palisadą, a od Jaćwieży Suraż odgradzały od północy szerokie bagna doliny Biebrzy. Po zniszczeniu w końcu XI wieku gród został odbudowany na początku XII wieku z inicjatywy polskiego króla Bolesława Śmiałego i księcia Władysława Hermana jako jeden z elementów umacniania północno-wschodniej granicy Polski. .
Od połowy XIII wieku gród był obiektem ataków Prusów, Jaćwingów i Rusinów, czego efektem było jego zniszczenie, oderwanie od Polski i przyłączenie do Księstwa halicko-wołyńskiego, jednak około 1275 roku mógł go opanować litewski książę Trojden. Po śmierci Bolesława Jerzego Trojdenowicza w 1340 roku Suraż najprawdopodobniej powrócił w skład Mazowsza po przyłączeniu go do swojego księstwa przez Siemowita III Trojdenowicza.
Suraż po raz pierwszy został wzmiankowany w 1379 roku, gdy podpisano w Trokach rozejm między Krzyżakami i książętami Jagiełłą (późniejszym królem Polski) i Kiejstutem i jest to także pierwsza pewna data, która potwierdza włączenie Suraża w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozejm był następstwem odbytej tego roku wielkiej rejzy krzyżackiej na ziemię drohicką i miał zabezpieczyć strony na 10 lat od wzajemnych ataków. Wśród grodów wymienionych w dokumencie wymieniono m.in. Suraż.
W sierpniu 1382 roku książę Janusz I Starszy ponownie włączył Suraż do Mazowsza, jednak niedługo później opanował go litewski książę Jagiełło, a następnie w 1384 roku przekazał Witoldowi (Witoldus revocatus a Jagellone magno duce testatur se accepisse Brzescie, Drohiczyn, Mielnyk, Bielsko, Suraz, Kamieniec, Wolkowisk et Grodno cum toto districtu, promittitque ipsi ut patri obsequium et fidelitatem). Po zbuntowaniu się Witolda, we wrześniu 1390 roku król Władysław Jagiełło oddał mazowieckiemu księciu Januszowi I Starszemu grody w Surażu, Bielsku, Drohiczynie, MielnikuM. Radoch, W sprawie daty nadania przez Władysława Jagiełłę ziemi drohickiej księciu mazowieckiemu Januszowi I, [w:] Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI wieku, Olsztyn 2002, s. 11–20., wkrótce jednak zamek został odzyskany przez Witolda. W czasie obsadzenia grodu przez Litwinów gród wzmocniono, usypując 3-metrowe umocnienia z gliny, utwardzanej co kilkadziesiąt centymetrów poprzez wypalanie gałęzi i chrustu, a całość podwyższono drewnianym płotem z potężnych bali oblepionych gliną. Od strony wewnętrznego dziedzińca wał wzmocniono belkami, które zabezpieczały przed osypywaniem się ziemi do wnętrza grodu.
W 1392 roku w kronikach krzyżackich w związku z Surażem między innymi wspomniano, że:
W 1405 roku wymieniony został namiestnik w Surażu, którym był Stanisław Jelitka, w 1420 roku przy okazji pobytu w Surażu księcia Witolda wymieniony został w dokumencie Mikita woiewoda nostro Surazensi, a w 1422 roku Iwaszka Gasztołd jako starosta suraski (capitaneus Surazzensis). W 1440 roku Suraż został przejęty przez księcia mazowieckiego Bolesława IV, ale Wielkie Księstwo Litewskie odzyskało gród w 1444 roku.
W 1507 roku po śmierci króla Aleksandra Jagiellończyka i objęciu tronu przez Zygmunta I Starego między innymi Suraż został nadany królowej wdowie Helenie Iwanównie jako dożywotnie uposażenie (zmarła w 1513 roku). W 1520 roku Suraż został stolicą powiatu w ziemi bielskiej. W 1533 roku dobra bielskie wraz z Surażem kupiła od Olbrachta Gasztołda królowa Bona Sforza i w jej posiadaniu pozostawały one do 1556 roku, gdy zrzekła się wszystkich majątków w związku z wyjazdem z kraju.
Przypuszczalnie z inicjatywy królowej Bony Sforzy zbudowano nowy drewniany zamek z niewielką ceglaną okrągłą wieżą o średnicy wewnątrz czterech metrów i grubości ścian zaledwie 0,64–0,67 m. Wieżę usytuowano na wale od strony miasta i bramy, a jej dolne partie odkryto w 1936 roku. Od strony rynku drewniany zamek połączony był z miastem drewnianym mostem, przerzuconym nad fosą. .
Zamek został zniszczony w wyniku pożaru w dniu 9 maja 1603 roku i już nie został odbudowany. .
Badania archeologiczne 1937 – badania kierownika Muzeum Państwowego w Grodnie Józefa Jodkowskiego oraz miejscowego nauczyciela Aleksandra Stafińskiego; 2004 – podwodne badania rozpoznawcze, w trakcie których odsłonięto pozostałości ściętych w połowie XIV wieku drewnianych pali wzdłuż brzegu Narwi i w poprzek jej nurtu; 2013 – badania Dariusza Krasnodębskiego z IAiE PAN w ramach polsko-litewskiego projektu badawczego „Suraż i Liškiava – średniowieczne ośrodki władzy na pograniczu Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego”
Przypisy
Bibliografia Dariusz Krasnodębski, Hanna Olczak (red.), Suraż – średniowieczny gród na pograniczu mazowiecko-rusko-litewskim, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa 2020, ISBN 9788366463394. Chilmon Krystyna, Suraż pow. Łapy, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1970”, 1971, s. 210. Chilmon Krystyna, Suraż pow. Łapy, „Informator Archeologiczny. Badania rok 1971”, 1972, s. 226. Chilmon Krystyna, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Surażu, pow. Łapski, [w:] Rocznik Białostocki, 12, 1974, s. 444–447. Koperkiewicz A., Szulta W., Sprawozdanie z podwodnego rekonesansu archeologicznego w rzece Narew, w miejscowości Suraż, województwo podlaskie, Acta Universitatis Nicolai Copenici, Archeologia XXXI – Archeologia Podwodna 6, 2011, s. 197–204.
Kategoria:Zamki w województwie podlaskim Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce Kategoria:Zamki Podlasia Kategoria:Zabytki nieruchome w Surażu Kategoria:Historia Suraża Kategoria:Grodziska w województwie podlaskim Kategoria:Zamki i pałace starostów grodowych I Rzeczypospolitej Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie podlaskim Kategoria:Zamki na Mazowszu