Głód w Bengalu 1943–1944 – klęska głodu, która miała miejsce w prowincji Bengal w Indiach Brytyjskich (obecnie Bangladesz, Bengal Zachodni i Indie wschodnie) podczas II wojny światowej. Szacuje się, że w regionie Bengalu zmarło od 800 000 do 3,8 miliona osób z powodu głodu, malarii i innych chorób nasilanych przez niedożywienie, przesiedlenia ludności, niehigieniczne warunki życia, niekorzystną politykę wojenną Wielkiej Brytanii i niewydolną opiekę zdrowotną. Kryzys dotknął znaczną część gospodarki i doprowadził do zubożenia milionów ludzi. W rezultacie dochodziło do rozpadu rodzin; mężczyźni sprzedawali swoje małe gospodarstwa i opuszczali domy w poszukiwaniu pracy lub wstępowali do Brytyjskiej Armii Indyjskiej, a pozbawione domów kobiety i dzieci migrowały do Kalkuty lub innych dużych miast w poszukiwaniu zorganizowanej pomocy.

W tamtym czasie gospodarka Bengalu opierała się głównie na rolnictwie. Struktura społeczna Indii była zacofana, a techniki rolnicze prymitywne i przestarzałe. Szacuje się, że 50–75% biednej ludności wiejskiej żyła na granicy głodu. Szybki wzrost populacji przy niezwiększającej się bazie gruntów i stagnacji produktywności powodował ubożenie społeczeństwa, mniejszą dostępność żywności i zwiększający się odsetek ludności bezrolnej. Rosło zadłużenie rolników, co prowadziło do wywłaszczeń. Wieloletnie problemy indyjskiej gospodarki zaważyły na tym, że głównymi ofiarami głodu w czasie II wojny światowej byli pracownicy rolni nie posiadający ziemi.

Finansowanie działań militarnych przez Wielką Brytanię prowadziło do inflacji wojennej. Dochodziło do spadku realnych płac, które nie nadążały za wzrostem cen, co zmniejszało dostępność żywności dla ubogiej ludności. Po zdobyciu Birmy przez Japonię w 1942 r. Bengal znalazł się w bezpośrednim zagrożeniu agresji militarnej. Zarzuca się, że władze Bengalu zastosowały taktykę spalonej ziemi (denial policies), aby nie dopuścić do zdobycia zapasów ryżu i łodzi przez Japończyków. Nakazano zniszczenie nadmiaru żywności w niektórych prowincjach, a także konfiskowano łodzie, żeby utrudnić agresorowi poprawienie swojej logistyki. Izba Handlowa Bengalu (Bengal Chamber of Commerce), składająca się głównie z brytyjskich firm, za poparciem rządu Bengalu opracowała program żywnościowy, który traktował w sposób uprzywilejowany osoby należące do armii, pracujące w przemyśle zbrojeniowym lub urzędach i na innych wysokich stanowiskach. Ponadto, niektóre prowincje Indii zablokowały handel ryżem w obawie przed niedoborem żywności, a import z Birmy został przerwany przez okupację japońską. Pomoc była ograniczona przez gabinet wojenny Churchilla ze względu na priorytet nadany dostawom dla wojska i utrudnienia w handlu morskim spowodowane wojną. Do bezpośrednich powodów należały też wielkoskalowe klęski żywiołowe w południowo-zachodnim Bengalu (cyklon, fale pływowe, powodzie i choroby upraw ryżu).

Władze formalnie nie ogłosiły stanu głodu przez okres kryzysu, a rządowa pomoc humanitarna w najgorszych miesiącach kryzysu była ograniczona i nieskuteczna. Władze próbowały ustabilizować cenę ryżu przez kontrolę cen, co jednak tylko stymulowało czarny rynek i gromadzenie spekulacyjne. Po zniesieniu kontroli krytyczny niedobór ryżu doprowadził do hiperinflacji. Pomoc znacznie wzrosła, gdy w październiku 1943 r. kontrolę nad finansowaniem przejęła Brytyjska Armia Indyjska, a kryzys udało się ostatecznie załagodzić po wysokich zbiorach ryżu w grudniu 1943 r. Choć kryzys żywnościowy się skończył i śmiertelność bezpośrednio powodowana głodem spadła, to ponad połowa zgonów miała miejsce w wyniku chorób w 1944 r. Brytyjski premier Winston Churchill jest krytykowany za swoją rolę w wywołaniu kryzysu. Zarzuca się, że jego priorytety wojenne i odmowa skierowania dostaw żywności do Bengalu znacząco przyczyniły się do klęski głodu.

Głód w Bengalu miał rozległe i tragiczne konsekwencje społeczne, takie jak rozpad wielu rodzin, wzrost bezdomności, handel dziećmi, prostytucja i powszechne nadużycia seksualne, a także upadek wielu gałęzi lokalnej gospodarki. Klęska głodu miała także dalekosiężne konsekwencje polityczne; uważa się ją nawet za symboliczny koniec brytyjskiego panowania w Indiach i katalizator dążeń do indyjskiej niepodległości.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Susze i klęski głodu Kategoria:1943 w Azji Kategoria:1944 w Azji Kategoria:Indie Brytyjskie podczas II wojny światowej