Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434 – zbiór pieśni historycznych autorstwa Jana Czeczota.
Pomysł na ten zbiór pochodzi prawdopodobnie z czasów filomackich (inspiracją do jego powstania były Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza), jednak według większości badaczy został on ukończony w Szczorsach pomiędzy 1842 a 1844 rokiem. Nie został on wydany za życia Czeczota; jego pierwsza publikacja pochodzi z 1994 roku i jest dwujęzycznym, polsko-litewskim, wydaniem krytycznym. W historiografii literatury dzieło nie znalazło większego oddźwięku, więcej pozytywnych recenzji zebrało na Litwie niż w Polsce. Zbiór obejmuje utwory, które swoją tematyką koncentrują się na legendarnej i rzeczywistej historii Litwy pogańskiej od czasów fikcyjnego księcia Kiernusa po zgon Władysława Jagiełły i opisuje czyny bohaterskich książąt, wodzów, żołnierzy i innych, ważnych dla Litwy, postaci. Sam styl wchodzących w skład zbioru 55 pieśni jest zróżnicowany pod względem strukturalno-gatunkowym.
Język Zbiór został napisany w języku polskim, jednak występują w nim zwroty i konstrukcje językowe charakterystyczne dla dialektu północnokresowego XIX wieku, dlatego określany jest przez badaczy mianem „polszczyzny litewskiej”. W 1994 utwory z tego tomu poetyckiego zostały przetłumaczone na język litewski przez , litewską filolożkę specjalizującą się w przekładach z języka polskiego, niemieckiego i łaciny, profesor Uniwersytetu Wileńskiego.
Cały zbiór charakteryzuje się prostym językiem. Utwory są melodyczne i nawiązują swoją stylistyką do pieśni ludowych.
Geneza Autor Autorem zbioru jest Jan Czeczot – urodzony w 1796 roku polski poeta, folklorysta i przyjaciel Adama Mickiewicza, sekretarz Towarzystwa Filomatów i twórca grupy poetyckiej Kastala. Po śledztwie Nikołaja Nowosilcowa i procesie młodzieży wileńskiej został zesłany w głąb Rosji. Z zesłania powrócił w 1841 roku, zmarł w 1847 roku. Był autorem m.in. pieśni filomackich i filareckich, zbioru Pieśni ziemianina oraz Pieśni wieśniaczych, składających się z ludowej poezji białoruskiej.
Uwarunkowania historyczne Geneza Śpiewek wiąże się z jednej strony z ogólnoromatycznym zainteresowaniem historią i ideą tradycjonalizmu oraz filomackim zainteresowaniem litewskim średniowieczem, a z drugiej z charakterystycznym dla Jana Czeczota (zwłaszcza w okresie kastalskim) nasyceniem literatury treściami moralizatorskimi, dydaktycznymi i wiążącymi się z tematyką narodową. Zainteresowanie filomatów gatunkiem śpiewu historycznego sięga 1817 roku i wiąże się z fascynacją opublikowanym rok wcześniej zbiorem Śpiewów historycznych autorstwa Juliana Ursyna Niemcewicza – dzieło to znacząco wpłynęło na praktykę twórczą filomatów i przyczyniło się do tworzenia podobnych pod względem treści i formy dzieł przez twórców z tego kręgu (m.in. przez Czeczota czy Onufrego Pietraszkiewicza). Pomimo zainteresowania twórczością Niemcewicza w liście z 1823 roku do Mickiewicza Czeczot krytykował Śpiewy historyczne za nierównomierny poziom artystyczny, niedbałość, rozwleczenie i niedostatki historyczne.
Tworząc Śpiewki, Jan Czeczot korzystał m.in. z Kroniki polskiej, litewskiej, żmudzkiej i wszystkiej Rusi Macieja Stryjkowskiego oraz Dziejów starożytnych narodu litewskiego Teodora Narbutta. Ponadto do niektórych śpiewek jako źródła używał Historii Prus Johannesa Voigta.
Proces twórczy Dokładna data powstania utworów zawartych w Śpiewkach nie jest znana. Pomysł na stworzenie takiego zbioru prawdopodobnie sięga czasów filomackich – w liście z lutego 1823 roku Czeczot pisał Mickiewiczowi o tym, że rozpoczął pisanie śpiewek o Małgorzacie z Zębocina, o Radziwiłłównie i o Jadwidze. W liście z tego samego roku pisał o zamiarze napisania utworów o Witoldzie, Olgierdzie i Kiejstucie. Zbiór miał być w założeniu wierszowaną kroniką dawnej Litwy. Sam Czeczot w listach podkreślał konieczność wyeliminowania fragmentów lirycznych i skupienia się na celu moralnym. Według Stanisława Świrki Czeczot czerpał z kroniki Stryjkowskiego i prac Narbutta jedynie osnowę faktograficzną, podczas gdy fabuła poszczególnych piosnek i ich poetyka są już dziełem twórcy Śpiewek. Monika Stankiewicz-Kopeć łączy powstanie śpiewek z okresem kastalskim (lata 1822–1823), jednak większość badaczy skłania się do tezy, że Śpiewki powstały pomiędzy 1842 a 1844 rokiem w Szczorsach, już po powrocie Czeczota z zesłania. Utwór został zadedykowany Maryli Puttkamerowej (z domu Wereszczaka).
Charakterystyka mały|Koronacja Mendoga (historia z śpiewki 10.) mały|Sen Giedymina – obraz Aleksandra Lessera (historia z 27. śpiewki) mały|Książę Margier broniący Pilen przed Krzyżakami na obrazie Władysława Majeranowskiego (historia z śpiewki 38.) mały|Książę Witold w czasie oblężenia Kowna na obrazie Jana Styki (historia z śpiewki 40.) mały|Chrzest Litwy na obrazie Jana Matejki (historia z śpiewki 51.) Śpiewki są zbiorem pieśni o tematyce historycznej. Zbiór zawiera pieśni o różnorodnej charakterystyce: pieśni wojskowo-historyczne, żałobne, nawiązujące w swojej stylistyce do ballad (choć brak im charakterystycznej dla tego gatunku cudowności i synkretyczności) czy piosenki humorystyczne. Niektóre fragmenty zbioru nawiązują do eposu. Śpiewki koncentrują się na wielkich czynach postaci z okresu Litwy pogańskiej i są według Teresy Friedlównej próbą odszukania historycznych korzeni Litwy i narodowej tożsamości Litwinów. Utwory mają formę meliczną, przeznaczone były do śpiewania w dworkach lub na salonach. Ich bohaterami są książęta, kobiety, wodzowie i szeregowi żołnierze. Koncentrują się one na legendarnej i rzeczywistej historii Litwy pogańskiej (mitologia bałtyjska) od czasów uznanawanego przez większość historyków za postać fikcyjną księcia Kiernusa do zgonu króla Władysława Jagiełły. Każdy utwór autor poprzedził odsyłaczem do konkretnego fragmentu kroniki Stryjkowskiego bądź też dzieła Narbutta.
Zbiór zawiera następujące utwory:
O Kiernusie Żywibund Dowsprungowic książę litewski i Montwił Gimutowic Żmudzki r. 1205 Pojata Kiernusówna żona Żywibunda około r. 1220 Erdziwił Montwiłowic r. 1217 Mingajło Erdziwiłowic książę litewski i nowogródzki Skirmunt Mingajłowic książę nowogródzki r. 1220 Ringolt Algimuntowic pierwszy wielki książę litewski, żmudzki i ruski Trojnat Skirmuntowic książę nowogródzkie, Podlasia i Litwy Powilejskiej Borys Ginwiłowic Połocki Koronacja Mendoga r. 1252 Grób Mendoga r. 1263 Wojsiełk albo Wolstynk Mendogowic r. 1264 O Jadźwingu Komacie r. 1264 Swintoróg Utenesowic r. 1268–1271 Giermunt Skirmuntowic r. 1271–1275, Gigilin Giermuntowic r. 1275–1278, Romund Giliginowic r. 1279, Trabus Giermuntowic r. 1279 Narymund w. książę litewski, Dowmant Uciański i Trojden Romuntowicze; Ławrasz, albo Romund Trojdenowic mnich, do r. 1283 Kierszawcy z Sudawii r. 1284 za Witenesa Surmin i Nodam r. 1290 Jezbut za Witenesa r. 1290 Zburzenie Romnowe za Witenesa r. 1294 Żmudzin Kajlim r. 1298 za Witenesa Surmin za Witenesa r. 1313 Witenes w. książę litewski r. 1283–1315 Spalenie Rudy Krzyżaka za Gedymina, r. 1320 Stare Troki r. 1321 Turzy róg Gedymina r. 1321 Założenie Wilna r. 1322 Dawid starosta grodzieński za Gedymina r. 1322 Aldona córka Gedymina r. 1325 Olgierd i Maria za Gedymina Okrutny podział zdobyczy r. 1326 Gedymin Witenesowic w. książę litewski r. 1328 Jawnuta Giedyminowic w. książę litewski r. 1329 Biruta Kiejstutowa żona Nowe Troki O książętach koriatowicach za Olgierda r. 1331 Gasztold Piotr i Buczacka r. 1332 za Olgierda O załodze w Pulenie za Olgierda r. 1336 Ucieczka Kiejstuta z Malborga r. 1361 O zburzeniu Kowna przez mistrza von Kniprode za Olgierda r. 1362 Patirg Kiejstutowic r. 1363 Bitwa pod Rudawą za Olgierda r. 1370 Wojszwiłło za Olgierda r. 1370 Olgierd w. książę litewski (r. 1330–1345) Kiejstut Anna Witoldowa i Helena Omuliczowa r. 1382 Niezgoda Witolda z Jagiełłą Dowojna za Jagiełły r. 1384 Radziwił za Jagiełły r. 1384 Jagiełło i Jadwiga r. 1386 Nawrócenie Litwy na wiarę świętą przez Jagiełłę r. 1387 Dowmant Hurdowic książę gedrocki r. 1392 O hetmanie Olgierdzie za Witolda r. 1396 Bitwa nad Worsklą r. 1399 Zgon Jagiełły r. 1434 maja 31.
Wydanie Utwór nie został wydany za życia Jana Czeczota. Pozostał w kilku rękopisach, możliwe, że krążyły one w środowisku szlachty litewsko-białoruskiej i ostały się w sylwach. Trzy wersje opracowań rękopisu Śpiewek zostały odnalezione po II wojnie światowej i umieszczone w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. Do nich dotarł i opisał je badacz dzieł Jana Czeczota, Stanisław Świrko. W latach 70. w swoich badaniach o Śpiewkach wzmiankował litewski literaturoznawca .
Rękopis Śpiewek zachował się w trzech egzemplarzach. Najlepiej zachowanym z rękopisów, na podstawie których oparto wydanie, był ten oznaczony numerem 136, pt. „Piosnki litewskie, trzeci duplikat N 1 z objaśnien. z dodatkiem pieśni o Mingajle, Borysie, Skirmucie, Trojnacie Mendogu, Wojsiełku, Dawidzie, Ryngoldzie i Jezbucie”. Rękopis składał się ze wstępu i 55 śpiewek. W innym rękopisie Czeczot umieścił komentarze do tekstu. Na rękopisach widoczne są oznaki prób dopracowania i redakcji. Kwestią sporną jest, czy Czeczot przygotowywał Śpiewki do druku. Zdaniem Stanisława Świrki Czeczot zdawał sobie sprawę, że Śpiewki nie zostaną dopuszczone do druku z przyczyn politycznych, więc w pełni nie wykończył tekstu utworu. polemizuje z tą opinią. mały|Giedymin w kronice Guagniniego W 1994 Śpiewki zostały wydane w Wilnie w dwujęzycznym wydaniu krytycznym przez wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy w nakładzie siedmiu tysięcy sztuk; obok oryginalnego tekstu w języku polskim umieszczono litewskie tłumaczenie. Treść utworów Czeczota poprzedzał wstęp tłumaczki, fragment kroniki Macieja Stryjkowskiego oraz przedmowa autora. Wydanie zamykały: komentarze, rys biograficzny Jana Czeczota, okoliczności powstania Śpiewek oraz uwagi i przypisy. Całość zilustrowano rysunkami z Kroniki Sarmacji Europejskiej Alessandro Guagniniego.
Śpiewki stały się pierwszym dziełem Czeczota przetłumaczonym i wydanym w języku litewskim.
Odbiór W historii literatury utwór nie znalazł większego oddźwięku. Wspominają o nim w swoich monografiach Stanisław Świrko i Alina Witkowska. Witkowska negatywnie ocenia zbiór, wynosząc na pierwszy plan jego wątpliwy artyzm i nazywając go „degrengoladą gatunku”. Zdaniem Moniki Stankiewicz-Kopeć na uwagę zasługuje rozmaitość tonacji uczuciowych (elegijność, elementy humorystyczne, smutek, zaduma czy entuzjazm) oraz różnorodność strukturalno-gatunkowa. Według badaczki Czeczot swoim dziełem daje wyraz zainteresowania pogańskością i staje się kontynuatorem idei Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, choć obu pisarzy różni stosunek do wprowadzenia wiary chrześcijańskiej w miejsce pogaństwa. Zdaniem Łukasza Zabielskiego zbiór Czeczota wyrasta bezpośrednio z tradycji filomackiej i preromantycznej i podobnie jak cała twórczość Czeczota należy do literackiej „międzyepoki” pomiędzy oświeceniem a romantyzmem. Z lepszym przyjęciem dzieło spotkało się na Litwie, gdzie doceniono włączenie elementów folkloru i historii Litwy do dzieła.
Wydawany w Chicago litewski miesięcznik Laiškai lietuviams w swojej recenzji napisał, iż książka jest godna pochwały oraz ma znaczną wartość naukową i artystyczną. Pozycja została określona przez Helenę Gładkowską w artykule, który ukazał się na łamach Kuriera Wileńskiego, mianem arcyciekawej. Gładkowska podkreśliła w nim znaczenie książki dla odkrywania dziejów dawnej Litwy. Większość wydanych książek wykupił Fundusz Otwartej Litwy, który rozdzielił je nieodpłatnie litewskim szkołom. Pozostałe egzemplarze książki zostały szybko wykupione. Egzemplarze Śpiewek były eksponowane w czasie Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie w 1996 roku.