Skarb panagiurski (także: Skarb z PanagjuriszteKSNG w zeszycie 11, 2009, s. 61, podaje polską nazwę miejscowości Panagjuriszte, nie Panagiuriszte; co sugerowałoby nazewnictwo „skarb panagjurski”. Literatura tematu jednakże używa pisowni „skarb panagiurski” i dlatego taka jest stosowana w tym artykule. Zob. Conczewa 1979, s. 100.; .) – unikalny zbiór dziewięciu złotych naczyń o łącznej masie 6,164 kg, datowany na przełom IV i III wieku p.n.e. Odkryty przypadkowo 8 grudnia 1949 roku w okolicach miasta Panagjuriszte w Bułgarii przez braci Pawła, Petka i Michaiła Dejkowów, skarb jest jednym z najcenniejszych znalezisk związanych z kulturą tracką. W jego skład wchodzą fiale (naczynie libacyjne), amfora, trzy ojnochoe oraz cztery rytony. Wszystkie te przedmioty charakteryzują się wyjątkową precyzją wykonania i bogatą dekoracją reliefową, przedstawiającą sceny mitologiczne, bóstwa oraz motywy zoomorficzne.
Ikonografia wyraźnie odzwierciedla wpływy greckie, co sugeruje, że skarb mógł być dziełem hellenistycznych rzemieślników, wykonujących zamówienie dla trackiej arystokracji lub lokalnych toreutów, którzy doskonale opanowali techniki i styl sztuki greckiej.
Przypuszcza się, że naczynia te mogły służyć jako królewski zestaw ceremonialny, być może należący do króla Seutesa III. Nie są znane okoliczności ukrycia skarbu; mógł on zostać zakopany w celu ukrycia przed celtyckimi lub macedońskimi najeźdźcami.
Oryginał skarbu jest przechowany w Narodowym Muzeum Historycznym w Sofii. Jest on także regularnie wypożyczany na wystawy zagraniczne.
Miejsce i okoliczności odkrycia thumb|Bracia Dejkowowie z odkrytym skarbem Odkrycie skarbu nie było rezultatem regularnych badań archeologicznych, ale było dziełem przypadku. Skarb odkryto 8 grudnia 1949 roku o godzinie 10 rano w Panagjuriszte, niedaleko stacji kolejowej, około 2 kilometrów na południowy wschód od centrum miasta (przybliżone miejsce znalezienia skarbu: ), podczas kopania gliny do produkcji cegieł na potrzeby okolicznej fabryki płytek ceramicznych „Meruł”. Znalazcy, bracia Paweł, Petko i Michaił DejkowowieW literaturze polskiej także jako Paweł, Petko i Michał Dajko; zob. , początkowo uznali znalezione naczynia za gwizdki. Przypadkowi świadkowie znaleziska sugerowali braciom zachowanie skarbu, ale ci już po godzinie od znalezienia zabrali je do biura lokalnego kmeta w celu dalszej identyfikacji.
Następnego dnia, w piątek 9 grudnia, lokalni urzędnicy poprosili specjalistów z muzeów w Płowdiwie i Sofii o zbadanie przedmiotów. W poniedziałek 12 grudnia do Panagjuriszte dotarł kustosz płowdiwskiego muzeum, , który zdał sobie sprawę z wagi odkrycia i zabrał skarb z Panagjuriszte, „by mogła go zobaczyć także ludność miasta Płowdiwu”. 29 grudnia 1949 roku skarb panagiurski wpisano do księgi inwentarzowej . Bracia Dejkowowie za swoje znalezisko otrzymali od władz w Płowdiwie gratyfikację pieniężną w wysokości 300 000 lewów każdy.
W momencie odkrycia skarb panagiurski został uznany za „najbogatszy skarb, jaki odkryto w Europie od czasów II wojny światowej”.
Kontekst: Trakowie w IV w. p.n.e.
Na ziemiach trackich od V w. p.n.e. istniało królestwo założone przez plemię Odrysów. W IV wieku p.n.e. Tracja była areną złożonych przemian politycznych, na które wpływ miały zarówno wewnętrzne ambicje lokalnych władców, jak i zewnętrzne naciski ze strony sąsiednich potęg. Król Kotys I, władający od 384 lub 383 p.n.e., siłą umocnił władzę centralną. Jednakże po jego śmierci w 359 roku p.n.e., królestwo zostało podzielone między trzech synów, co osłabiło jedność regionu. Wykorzystując tę sytuację, Filip II Macedoński do 340 roku p.n.e. podbił znaczną część Tracji, rozszerzając swoje wpływy na wschód. thumb|Seutes III W obliczu macedońskiej dominacji, lokalni władcy podejmowali próby odzyskania niezależności. Seutes III, jeden z najważniejszych trackich królów, starał się odbudować siłę królestwa Odrysów i około 320 roku p.n.e. założył miasto Seuthopolis, które stało się centrum politycznym i kulturalnym jego królestwa. Mimo starań lokalnych władców, Tracja pozostawała pod silnym wpływem Macedonii, zwłaszcza po śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e., kiedy to jego generałowie, znani jako diadochowie, rywalizowali o kontrolę nad regionem. Seutes III, choć początkowo sprzeciwiał się siłą macedońskiej dominacji (323 p.n.e., 314 p.n.e.), ostatecznie w 306 p.n.e. uznał zwierzchnictwo Lizymacha, jednego z diadochów, co pozwoliło mu zachować pewną autonomię w ramach szerszego kontekstu politycznego. Nie jest znana ani dokładna data śmierci Seutesa III, ani dokładna data rozpadu jego wątłego królestwa. W 279 p.n.e. ziemie trackie najechała grupa 20 000 Celtów, która w początkowej fazie najazdu stosowała taktykę gwałtownych i niespodziewanych napadów.
Gospodarka królestwa Odrysów opierała się na rolnictwie. Państwo to nie rozporządzało własną flotą i na morzu polegało na pomocy okrętów kolonii greckich. Rozwój rzemiosła był nierównomierny i prowadzony na mniejszą skalę niż helleński.
Ziemie Odrysów były znacznie bogatsze od tych zamieszkiwanych przez Greków, a ustrój rodowo-plemienny wspierał gospodarczą siłę lokalnych arystokratów, co miało często szkodliwy wpływ na jedność królestwa. Rosnąca zamożność arystokracji doprowadziła też do zmiany materiałów wykorzystywanych w sztuce: w V i IV w. p.n.e. brąz został wyparty przez srebro i złoto, a blichtr i przepych cieszyły się powodzeniem (zob. skarb łukowicki, skarb letnicki).
W tym burzliwym okresie sztuka tracka odzwierciedlała zarówno tradycyjne motywy lokalne, jak i wpływy helleńskie, związane tak z ustanowieniem panowania macedońskiego, jak i z bliskością greckich kolonii na wybrzeżu Morza Czarnego. W sztuce trackiej widoczne były też wpływy perskie, które trafiły do Tracji zarówno bezpośrednio, jak i za pośrednictwem helleńskich kolonii. W odpowiedzi na lokalne gusta i zapotrzebowanie arystokracji, toreutyka i jubilerstwo czerpały zarówno z tradycji helleńskiej, jak i perskiej, tworząc swego rodzaju eklektyzm.
Datowanie i pochodzenie Skarb datowany jest na przełom IV i III wieku p.n.e.
Przedmioty mogły zostać przeniesione w głąb trackiego interioru i zakopane, aby ukryć je podczas najazdów Celtów lub Macedończyków na przełomie wieków, na przykład w związku z oblężeniem Seuthopolis w III wieku p.n.e. W samym Panagjuriszte i w jego bezpośrednich okolicach nie ma znaczących ruin ani starożytnych zabudowań czy willi, które mogłyby nawet teoretycznie mieć związek ze skarbem, poza kurhanem w , odległym o 30 km. Tracka arystokracja w tamtym okresie często była zmuszona do ukrywania swoich skarbów w niezamieszkanych okolicach dla ochrony przed wojenną zawieruchą.
thumb|Relatywne położenie Panagjuriszte, Seuthopolis, Lampsakos, Tasos i Propontydy Dokładne pochodzenie skarbu jest nieznane, jednak różnorodność zdobień i motywów oraz waga skarbu (ponad 6 kg) sugerują, że nie powstał on ani w jednym miejscu, ani o tym samym czasie. Rozmiar fiale (25 cm średnicy) powoduje, że jest ono przeskalowane w stosunku do rytonówZestaw podobnie datowanego trackiego skarbu łukowickiego obejmuje 9 naczyń typu fiale; największe z nich ma średnicę 14,4 cm. Zob. ; inny jest też jego odcień złota. Specjaliści z płowdiwskiego muzeum zgadzają się, że skarb nie jest homogeniczny i że różne jego elementy były wykonane z różnym przeznaczeniem: część na sprzedaż na wolnym rynku (np. ryton w formie protomy kozła), a część na specjalne zamówienie władcy.
Uważa się, że były używane jako królewski zestaw ceremonialny przez trackiego króla Seutesa IIIOryginalnie określane „naczyniami z których pić mógł Aleksander Wielki”, zob. Illustrated London News of December 11th, 1954, s. 1056–1057. , chociaż współcześnie (Getty Museum, 2024) pojawiają się także konkurencyjne hipotezy o Lizymachu jako właścicielu skarbu. Wedle tej konkurencyjnej hipotezy, skarb miałby trafić do trackiego interioru na skutek zawieruchy po śmierci diadocha.
Inskrypcje na amforze-rytonie i fiale określają ich wagę, a nie wartość, w dwóch różnych systemach – perskim i greckim: amfora-ryton: 200 perskich darejków i 4 greckie obole fiale: 100 perskich darejków lub 196 i 1/24 greckich drachm
Taki podwójny zapis jednostek wagi, jak ten spotkany na obojgu naczyń, tradycyjnie używany był w greckiej kolonii Lampsakos, jednak na samej tej podstawie nie można jednoznacznie ustalić Lampsakos jako miejsca powstania nawet części skarbu. Za hellenistycznym pochodzeniem zestawu przemawiają także klasyczne szaty postaci, oraz biżuteria przedstawiona na ojnochoe charakterystyczna dla Hellespontu. Wedle teorii hellenistycznej, zakład lub zakłady rzemieślnicze, które wyprodukowały przedmioty, prawdopodobnie znajdowały się gdzieś między wyspą Tasos a brzegami Propontydy.
Konkurencyjna hipoteza mówi o lokalnym, trackim, pochodzeniu przedmiotów – zarówno surowcowym (w starożytności złoto pozyskiwano na terenie Tracji), jak i o proweniencji samych rzemieślników. Za lokalnym pochodzeniem skarbu przemawiać mają: podobieństwa pomiędzy elementami dekoracyjnymi skarbu a dekoracjami na innych przedmiotach znalezionych w regionieW takim wypadku (w wypadku lokalnego pochodzenia), zostałby prawdopodobnie wytworzony w gospodarstwie króla, gdyż istnieli królewscy mistrzowie i królewskie pracownie. Zob. , ciężkie formy naczyń, odległe od kanonu hellenistycznego, trackie hełmy na głowie jednej z amazonek i na głowie Parysa, antropomorficzne ojnochoe są rzadko spotykanie w sztuce antycznej; częściej – w tzw. sztuce barbarzyńskiej, fakt odkrycia skarbu w interiorze Tracji, a nie na wybrzeżu.
Charakterystyka przedmiotów thumb|Wszystkie elementy skarbu Skarb składa się z dziewięciu naczyń – fiale (płaskiej misy) oraz różnych rodzajów dzbanów: amfory, trzech ojnochai i czterech rytonów o łącznej masie 6,164 kgWenedikow i Gerasimow (Sztuka Tracka, 1978, s. 42) podają łączną wagę 6,10 kg. 24-karatowego złota. W epoce sama wartość złota pozwoliłaby na utrzymanie oddziału 500 najemników przez okres roku.
Stan zachowania skarbu określa się jako doskonały. Wszystkie dziewięć naczyń jest bogato i mistrzowsko zdobionych; są one świadectwem wysokiej kultury materialnej trackiej elity społecznej, a także jej zamożności.
Wykonanie naczyń jest zróżnicowane technicznie. Naczynia powstały z repusowanych osobno części, które potem zostały precyzyjnie złączone. Detale reliefowe są cyzelowane miejscowo dla ich lepszej ekspozycji.
Istnieje hipoteza, że znaleziony skarb to tylko część oryginalnego kompletu, a brakujące elementy to dwa rytonyJeśli przyjąć, że ojnochoe przedstawiają Afrodytę, Herę i Atenę, brakującym naczyniem może też być ojnochoe w kształcie głowy Parysa, co byłoby zgodne z innymi przedstawieniami sądu Parysa na naczyniach z zestawu. Zob. Stoyanov, The golden Treasure From Panagyrishte in local and Mediterranean context., amfora i jedno lub dwa fiale. Na potwierdzenie tej teorii wysuwa się argument o znaczeniu liczby 3 w trackiej religii oraz argument o wotywnym charakterze skarbów, składanych w ofierze osobno bogom Ziemi i SłońcaW latach 288/287 p.n.e. Seleukos I przekazał świątyni Apolla w Didymie 4 fiale, 3 rytony, róg, oinochoe, psykter i tacę na chleb, o łącznej wadze 14 kg złota. Trzy fiale miały zdobienia w formie żołędzi, a rytony były zakończone głowami jeleni – tak samo, jak te ze skarbu panagiurskiego. Zob. Vickers: Persian, Thracian and Greek gold and silver: questions of metrology. 1991, s. 37–38.. Wenedikow i Gerasimow podają, że trzy ojnochoe i amfora-ryton pochodzą z początku III w. p.n.e. i są późniejszym uzupełnieniem pierwotnego zestawu.
Amfora-ryton