Dziwna historia – utwór fantastyczny Bolesława Prusa z 1887 roku, klasyfikowany jako opowiadanie lub nowela. Fabuła noweli koncentruje się na historii urzędnika Gębarzewskiego, który przez jeden dzień doświadcza zaniku siły tarcia.

Historia Utwór ukazał się w „Kurierze Warszawskim” 1887 nr 1 (1 stycznia; było to jedno z cyklu opowiadań świątecznych, które Prus corocznie w tym okresie publikował w tej gazecie). Był przedrukowany m.in. w tomie III Drobiazgi Pism Bolesława Prusa (1891), pismach zebranych autora w latach późniejszychTeresa Tyszkiewicz, Bolesław Prus, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom III: Mia–R (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2002, s. 300–301 i w antologii Polska nowela fantastyczna. Władca czasu (1952).

Utwór został dwukrotnie zaadaptowany jako słuchowisko radiowe Teatru Polskiego Radia. Po raz pierwszy w 1984 roku (adaptacja Hanna Szof, reżyseria Andrzej Prusk, wystąpili Mieczysław Czechowicz, Zygmunt Kołodziejski, Zbigniew Kryński, Bogdan Niewinowski, Marian Kociniak, Wojciech Machnicki, Alina Rostkowska i Tadeusz Włudarski). Po raz drugi słuchowisko zostało wyreżyserowane w 2004 przez Waldemara Modestowicza, i zrealizowane przez Irenę Goszczyńską; wystąpili nim Antonia Choroszy, Daniela Popławska, Mariusz Sabiniewicz, Jerzy Stasiuk, Lech Łotocki i Rajmund Jakubowicz.

Utwór był jednym z krótkich utworów Prusa najwcześniej przetłumaczonych na język angielski. Tłumaczem był W. J. Rose, utwór ukazał się (pt. „A Curious Story”) w „”, XXVI, 1947–48. s. 534–42. Inne przekłady miały miejsce na j. chorwacki (1900, tłumaczenie J. Matić) i j. rosyjski (1887, 1903, tłumaczenie W. I. Manocki).

Fabuła Opowiadanie przedstawia noc sylwestrową zestawioną z podróżą pociągu przez śnieżną zawieję. W wagonie służbowym kolejarze dyskutują o trudach życia i sensie narzekania na świat, a telegrafista opowiada historię Gębarzewskiego – młodego urzędnika kolejowego, który pyszniąc się własną wiedzą i bluźniąc przeciw „sile tarcia” uznał ją za zbędną wadę stworzenia. Wkrótce odwiedza go tajemniczy młodzieniec przedstawiający się jako anioł Gabriel i odbiera mu na dobę możliwość korzystania z tarcia.

Pozbawiony tarcia Gębarzewski nie potrafi normalnie funkcjonować – utrzymać przedmiotów, chodzić ani jeść i pić – przez co zostaje uznany za pijaka. Traci posadę, narzeczoną i dobrą opinię, choć następnego dnia wszystko wraca do normy. Opowieść staje się dla telegrafisty dowodem, że nawet pozornie niedoskonałe elementy świata mają swoje uzasadnienie i że człowiek nie powinien pochopnie krytykować i „poprawiać” boskiego porządku.

Analiza Utwór jest klasyfikowany zarówno jako opowiadanie lub nowela.

Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa. Henryk Piersa interpretuje Dziwną historię jako skonstruowany na zasadzie eksperymentu myślowego edukacyjny utwór fantastyczny, w którym Prus poprzez komiczne perypetie bohatera pokazuje znaczenie siły tarcia dla codziennego funkcjonowania człowieka.

Anna Wietecha uznała utwór za satyrę „piętnującą polskie malkontenctwo”, a także „przestrzegającą przed małostkowością sądów i brakiem pokory w ocenianiu porządku ziemskiego świata”. Wietecha interpretuje utwór jako jeden z ważnych momentów w ewolucji twórczości Prusa, zapowiadający jego odejście od czysto pozytywistycznego realizmu ku zainteresowaniu metafizyką i ograniczeniami ludzkiego poznania. Utwór łączy refleksję nad codziennymi „odblaskami” zjawisk nadprzyrodzonych z analizą samego procesu percepcji, ukazując, że rzeczywistość może wykraczać poza racjonalne i zmysłowe doświadczenie człowieka. Wietecha wiąże też utwór z zainteresowaniem Prusa spirytyzmem oraz z jego późniejszymi próbami literackiego eksplorowania zjawisk psychicznych i paranormalnych. Według Wietechy, kolejny znaczący utwór Prusa, w którym powraca do tych zagadnień, to „Sen” z 1890 r.

Antoni Smuszkiewicz uznał utwór za zabawny, umiejscawiając go na pograniczu popularyzatorskiego nurtu fantastyki pozytywistycznej, pisząc, że o ile nie można go zaliczyć do gatunku stricte fantastyki naukowej (SF) z powodu motywu ingerencji sił nadprzyrodzonych, zbliża go do niej refleksja nad naukowymi prawami rządzącymi światem. Według Andrzeja Niewiadowskiego, jest to opowiadanie o charakterze filozoficznym, wykorzystujące elementy konwencji SF, i jeden z nielicznych polskich utworów w tej konwencji w literaturze pozytywistycznej. Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim późniejszym Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej zwrócili uwagę na wykorzystanie „motywacji naukowej”, ale też uznali użycie tej konwencji za „wybitnie usługowe”. Filip także uznaje postać anioła za element fantastyczny i wprowadzający wątek fantastycznonaukowy, równocześnie jednak interpretuje anioła jako stróża boskiego porządku, a sam utwór uznaje za podporządkowany motywowi kary ze strony zaświatów za drwiny z boskiego prządku.

Przypisy

Linki zewnętrzne

„Dziwna historia” w serwisie WolneLektury

Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Polskie opowiadania fantastyczne Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Utwory literackie z 1887 Kategoria:Nowele, których akcja toczy się w Polsce