Powiat Zamosc (niem. Landkreis Zamosc, Kreishauptmannschaft Zamosc, pol. powiat zamojski) – jednostka podziału administracyjnego Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1944, wchodząca w skład dystryktu lubelskiego. Siedziba powiatu znajdowała się w Zamościu.
Po wybuchu II wojny światowej i agresji ZSRR na Polskę obszar II Rzeczypospolitej przedzieliła Linia Mołotowa. Na części terenów II RP okupowanych wojskowo przez III Rzeszę (a więc tej, która nie została anektowana bezpośrednio przez Niemców), na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939 (z mocą obowiązującą od 26 października 1939), utworzono jednostkę administracyjno-terytorialną o nazwie Generalne GubernatorstwoVerordnungsblatt des Generalgouverneurs für die Besetzten Polnischen Gebiete = Dziennik Rozporządzeń Generalnego Gubernatora dla Okupowanych Polskich Obszarów / hrsg. vom Amt des Generalgouverneurs. 1939, Nr 1 (26 October) - Nr 15 (31 Dezember). Generalne Gubernatorstwo podzielone na cztery dystrykty, a te z kolei były podzielone na powiaty, gminy zbiorowe i wsie (właściwie dawne polskie gromady)Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.
Jednym z powiatów dystryktu lubelskiego był Landkreis Zamosc. Objął on początkowo tylko obszary należące przed wojną do powiatu zamojskiego w województwie lubelskim: miasta Zamość i Szczebrzeszyn oraz gminy Krasnobród, Łabunie, Mokre, Nielisz, Nowa Osada, Radecznica, Skierbieszów, Stary Zamość, Suchowola, Sułów, Tereszpol, Wysokie i ZwierzyniecGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete (1940)..
29 kwietnia 1940 zmieniono podział dystryktu lubelskiego znosząc Landkreis Tomaschow-Lubelski, którego obszar podzielono między Landkreis Zamosc i Landkreis HrubieszówFrykowski, J. A. (2013). Z dziejów powiatu tomaszowskiego i jego roli w strukturze ochrony granic państwa. Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL, 8(1), 81-95.. Większa część Landkreis Tomaschow-Lubelski przypadła Landkreisowi Zamosc, i obejmowała: prawie cały obszar przedwojennego powiatu tomaszowskiego z woj. lubelskiego – miasto Tomaszów Lubelski oraz gminy Jarczów, Komarów, Kotlice, Krynice, Łaszczów, Majdan Górny, Majdan Sopocki, Pasieki, Rachanie, Tarnawatka i TyszowceGminy Telatyn i Poturzyn włączono do Landkreis Hrubieszów, fragment powiatu lubaczowskiego z woj. lwowskiego – miasto Cieszanów, gminy Narol Miasto i Płazów, połowę gminy Lipsko (gromady Lipsko, Kadłubiska i Narol Wieś oraz część Łówczy o nazwie Wola) oraz połowę gminy Cieszanów (gromady Lubliniec Nowy, Lubliniec Stary i Niemstów), fragment powiatu rawskiego z woj. lwowskiego – gminę BełżecDrugi fragment powiatu rawskiego, który w 1939 roku wszedł w skład Landkreis Tomaschow-Lubelski – gmina Tarnoszyn wraz z północną część miasta Uhnów z Zastawiem – włączono do Landkreis Hrubieszów.
Równocześnie zachodnią część Landkreis Zamosc włączono do Landkreis Bilgoraj – miasto Szczebrzeszyn oraz gminy Radecznica, Tereszpol i Zwierzyniec. Po zmianie tej Landkreis Zamosc obejmował 3 miasta (Zamość, Cieszanów, i Tomaszów Lubelski) i 26 gmin zbiorowych, podzielonych na 333 wsie (gromady).
Wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej 22 czerwca 1941, hitlerowcy okupowali całość radzieckiego obwodu lwowskiego, włączając go do Generalnego Gubernatorstwa. Mimo że terytoria przedwojennych powiatów lubaczowskiego i rawskiego znalazły się teraz pod jedną administracją niemiecką, okupanci nie zdecydowali się na połączenie obszarów w granicach Landkreis Zamosc z nowo zdobytymi obszarami, tworząc dla nich Landkreis Rawa Ruska w nowym dystrykcie Galicja.
Między marcem 1943 a czerwcem 1943 na terenie Landkreis Zamosc naziści operowali obóz zagłady w BełżcuYitzhak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 1999. ISBN 978-0-253-21305-1. (ang.).. W czerwcu 1940 w Rotundzie Zamojskiej Niemcy utworzyli przejściowy obóz dla ludności aresztowanej w ramach niemieckiej Akcji AB Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (Außerordentliche Befriedungsaktion).
Landkreis Zamosc funkcjonował do 25 lipca 194425 lipca 1944 – data zajęcia Lublina przez Armię Czerwoną.. 22 sierpnia 1944 przywrócono powiat zamojski o przedwojennych granicach w nowym województwie lubelskim., natomiast południowe gminy i gromady "galicyjskie" powróciły do powiatu lubaczowskiego w resztkowym województwie lwowskim., gdzie pozostały aż do utworzenia na tym obszarze województwa rzeszowskiego z dniem 18 sierpnia 1945; jedynie gminę Bełżec włączono do reaktywowanego powiatu tomaszowskiego w województwie lubelskim Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej – 1948 r..
Miejscowości Lista największych miejscowości w Landkreis Zamosc w 1943 rokuAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG:
+Największe miejscowościMiejscowośćStatusLiczba mieszkańców 1.III.1943GminaZamośćmiasto22456ZamośćTomaszów Lubelski miasto6208Tomaszów Lubelski Bełżecwieś4260BełżecLubliniec Nowywieś2285CieszanówBodaczówwieś2010SułówDeszkowicewieś1916SułówWirkowicewieś1805NieliszSuchowolawieś1710SuchowolaNiedzieliskawieś1650MokreKrasnobródwieś1547KrasnobródMajdan Górnywieś1504Majdan GórnyCieszanówmiasto1477CieszanówWożuczynwieś1468KomarówMajdan Nepryskiwieś1404KrasnobródTarnawatkawieś1400TarnawatkaRuda Różanieckawieś1374PłazówRachaniewieś1368RachanieLubliniec Starywieś1345CieszanówŁabuniewieś1311ŁabunieNieliszwieś1290NieliszNarol Miastowieś1233Narol MiastoŻukówwieś1230PłazówMajdan Wielkiwieś1159TarnawatkaHuta Różanieckawieś1145PłazówWierzbawieś1122Stary ZamośćPaarywieś1097PasiekiKomarów os.wieś1080KomarówLipskowieś1074LipskoDębinawieś1067TyszowceŚniatyczewieś1058KomarówNarol Wieświeś1055LipskoKrasnewieś1052Stary ZamośćDubwieś1044KotliceUdryczewieś1037Stary ZamośćSzarowolawieś1005TarnawatkaJarosławiecwieś1004Nowa Osada
Przypisy
Bibliografia Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG. 1943. Burgverlag Krakau. Frykowski, J. A. (2013). Z dziejów powiatu tomaszowskiego i jego roli w strukturze ochrony granic państwa. Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL, 8(1), 81-95. Czesław Madajczyk, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1961. Czesław Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970.
Zamosc Kategoria:Historia Zamościa