Powiat Hrubieszów (niem. Landkreis Hrubieszów, Kreishauptmannschaft Hrubieszów, pol. powiat hrubieszowski) – jednostka podziału administracyjnego Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1944, wchodząca w skład dystryktu lubelskiego. Siedziba powiatu znajdowała się w Hrubieszowie.

Po wybuchu II wojny światowej i agresji ZSRR na Polskę obszar II Rzeczypospolitej przedzieliła Linia Mołotowa. Na części terenów II RP okupowanych wojskowo przez III Rzeszę (a więc tej, która nie została anektowana bezpośrednio przez Niemców), na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939 (z mocą obowiązującą od 26 października 1939), utworzono jednostkę administracyjno-terytorialną o nazwie Generalne GubernatorstwoVerordnungsblatt des Generalgouverneurs für die Besetzten Polnischen Gebiete = Dziennik Rozporządzeń Generalnego Gubernatora dla Okupowanych Polskich Obszarów / hrsg. vom Amt des Generalgouverneurs. 1939, Nr 1 (26 October) - Nr 15 (31 Dezember). Generalne Gubernatorstwo podzielone na cztery dystrykty, a te z kolei były podzielone na powiaty, gminy zbiorowe i wsie (właściwie dawne polskie gromady)Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.

Jednym z powiatów dystryktu lubelskiego był Landkreis Hrubieszów. Objął on początkowo tylko obszary należące przed wojnąGemeindekarte des Generalgouvernements für die besten polnischen Gebiete (1940).: do powiatu hrubieszowskiego w województwie lubelskim (w całości): miasta Hrubieszów i Dubienka oraz gminy Białopole, Dołhobyczów, Grabowiec, Horodło, Kryłów, Miączyn, Mieniany, Miętkie, Mołodiatycze, Moniatycze, Uchanie i Werbkowice, do powiatu sokalskiego w województwie lwowskim (tereny na zachód od Bugu i na północ od Sołokii) – gminy Chorobrów i Waręż Miasto w całości, miasto Bełz i północną część gminy BełzGromady Góra, Kuliczków, Wyżłów i Żużel weszły w skład rejonu szewczenkowskiego w ZsRR., północno-zachodnią część gminy KrystynopolGromady Bendiuchy i Głuchów Południowy weszły w skład rejonu szewczenkowskiego, a gromada Poturzyca w skład rejonu sokalskiego w ZSRR., zachodnią część gminy SkomorochyGromady Baranie Peretoki, Ilkowice, Skomorochy, Stanisławówka, Steniatyn i Świtarzów weszły w skład rejonu sokalskiego w ZSRR. oraz zachodnią część miasta Sokala (Zabuże i Żwirkę)Zasadnicza, wschodnia część Sokala weszła w skład rejonu sokalskiego w ZSRR..

Okupanci dokonali jednocześnie kilku zmian w podziale administracyjnym powiatu. Zniesiono miasto Bełz, włączając je do gminy Bełz. Zniesiono też miasto Dubienka, a z jego obszaru i z 13 gromad gminy Białopole (Janostrów, Jasienica, Józefów, Kajetanówka, Krynica, Mateuszowo, Nowo-Kajetanówka, Rogatka, Skryhiczyn, Stanisławówka, Starosiele, Tursko i Uhańka) utworzono nową gminę Dubienka. Wschodnie dzielnice Sokala przekształcono w gromady wiejskie Zabuże i Żwirkę, włączając je do gminy Krystynopol. Cztery znajdujące się pod administracją Niemców gromady gminy Skomorochy (Cieląż, Horodłowice, Pieczygóry i Ulwówek) włączono do gminy Chorobrów, natomiast od gminy Chorobrów odłączono jej najdalej na zachód wysunięte gromady Nuśmice i Uhrynów, włączając je do gminy DołhobyczówPodział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.

29 kwietnia 1940 zmieniono podział dystryktu lubelskiego znosząc Landkreis Tomaschow-Lubelski, którego obszar podzielono między Landkreis Zamosc i Landkreis HrubieszówFrykowski, J. A. (2013). Z dziejów powiatu tomaszowskiego i jego roli w strukturze ochrony granic państwa. Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL, 8(1), 81-95.. Większa część Landkreis Tomaschow-Lubelski przypadła Landkreisowi Zamosc, natomiast do Landkreis Hrubieszów włączono trzy gminy: dwie gminy – Telatyn i Poturzyn – należące przed wojną do powiatu tomaszowskiego w woj. lubelskim, jedną gminę – gminę Tarnoszyn z włączoną do niej północną częścią miasta Uhnów z Zastawiem – należącą przed wojną do powiatu rawskiego w woj. lwowskim.

Okupanci dokonali jednocześnie kilku zmian. Włączenie do Landkreis Hrubieszów gminy Poturzyn umożliwiło wyrównanie ekstremalnie zygzagowatowej linii gminnej (historycznej granicy między powiatami tomaszowskim i hrubieszowskim). Od gminy Poturzyn odłączono gromady Radków i Radków-Kolonia, włączając je do gminy Telatyn, oraz gromadę Wólka Poturzyńska, włączając ją do gminy Dołhobyczów. Natomiast do gminy Poturzyn włączono gromady Dąbrowa, Radostów, Wiszniów, Wiszniów Duży i Wiszniów Mały z gminy Miętkie, oraz gromadę Wereszyn z gminy Kryłów. Wreszcie do gminy Kryłów włączono gromady Łasków i Łasków-Kolonia z gminy Miętkie.

Po zmianach tych Landkreis Hrubieszów obejmował 1 miasto (Hrubieszów) i 20 gmin zbiorowych, podzielonych na 331 wsi (gromad).

Wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej 22 czerwca 1941, hitlerowcy okupowali całość radzieckiego obwodu lwowskiego, włączając go do Generalnego Gubernatorstwa. Mimo że terytoria przedwojennych powiatów sokalskiego i rawskiego znalazły się teraz pod jedną administracją niemiecką, okupanci nie zdecydowali się na połączenie obszarów w granicach Landkreis Hrubieszów z nowo zdobytymi obszarami, tworząc dla nich nowe powiaty Landkreis Kamionka Strumiłowa (dla Sokalszczyzny) i Landkreis Rawa Ruska (dla Rawszczyzny) w nowym dystrykcie GalicjaAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.

Landkreis Hrubieszów funkcjonował do 25 lipca 194425 lipca 1944 – data zajęcia Lublina przez Armię Czerwoną.. 22 sierpnia 1944 w nowym województwie lubelskim przywrócono powiat hrubieszowski w granicach wojennego Landkreis Hrubieszów oprócz gmin Telatyn i Poturzyn. Dekret PKWN z 21 sierpnia 1944 (Art. 12), postulował uchylenie podziału administracyjnego wprowadzonego przez okupanta., jednak przy powiecie hrubieszowskim pozostały wszystkie tereny należące przed wojną do powiatu sokalskiego, jako że duża część tego powiatu wraz z samym Sokalem znajdowała się od lipca 1944 pod administracją ZSRR (w rejonach sokalskim, radziechowskim, wielkomostowskim i rawskim). To samo dotyczyło należącej przed wojną do powiatu rawskiego gminy Tarnoszyn (zasadnicze części przedwojennego powiatu rawskiego z samą Rawą Ruską znajdowały się od lipca 1944 pod administracją ZSRR, w rejonach lubaczowskim, horynieckim, magierowskim, niemirowskim, rawskim i uhnowskim)1944 рік в історії (history.org.ua)NBUV. Dekret PKWN z 21 sierpnia 1944 mógł zatem w praktyce zanuluować jedynie zmianę na szczeblu powiatowym dotyczącą gmin Telatyn i Poturzyn, które na jego mocy powróciły do reaktywowanego powiatu tomaszowskiego w woj. lubelskimInformator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej – 1948 r.. Natomiast specjalnym rozporządzeniem Rady Ministrów z 7 lipca 1945 do powiatu tomaszowskiego z powiatu hrubieszowskiego włączono 9 sierpnia 1945 dawniej rawską gminę Tarnoszyn. Zmina ta była podyktowana dużo bliższym położeniemTarnoszyna względem Tomaszowa Lubelskiego aniżeli Hrubieszowa.

Na szczeblu gminnym, jedyną zmianą na obszarze rdzennego powiatu hrubieszowskiego wprowadzoną przez okupanta, której nie anulowano było włączenie gromady Wereszyn do gminy Dołhobyczów, zamiast z powrotem do gminy Kryłów (podczas wojny była w gminie Poturzyn). Zmian gminnych obejmujących terytorium rdzennego powiatu sokalskiego nie rewertowano, a jedyną zmianą dotyczącą terytorium rdzennego powiatu rawskiego było włączenie gromady Zastawie do wiejskiej gminy Uhnów w powiecie tomaszowskim, zamiast z powrotem do zniesionego miasta Uhnowa, którego nie reaktywowano (podczas wojny była w gminie Tarnoszyn).

W ramach umowy o zmianie granic z 15 lutego 1951.. obszerne połacie położonej w Polsce Sokalszczyzny oraz część przedwojennego powiatu rawskiego odstąpiono ZSRR, tworząc z nich nowy rejon zabuskiУказ Президії ВР УРСР від 10.11.1951 «Про утворення Забузького району в складі Львівської області» (Відомості Верховної Ради УРСР, 1951, № 5, с. 6–7). W odniesieniu do powiatu hrubieszowskiego, odłączono od niego na korzyść ZSRRJ. Feduszka: Zmiany przebiegu granicy, 2001.Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa: całą gminę Krystynopol, całą gminę Chorobrów w granicach (po)wojennych; w odniesieniu do granic przedwojennych, przy Polsce pozostał tylko niewielki skrawek gminy Chorobrów między Honiatynem a Zaręką, obejmujący las Rogalszczyzna i osadę Dołhobyczów-Kolonia (obszary te przed stanowiły wojną część Uhrynowa), a które podczas wojny i po wojnie należały do gminy Dołhobyczów, większą część terytorium gminy Bełz z siedzibą Bełzem (6 gromad, które pozostały przy Polsce, utworzyły szczątkową gminę Chłopiatyn), mniejszą część terytorium gminy Waręż, aczkolwiek z siedzibą Warężem (10 gromad, które pozostały przy Polsce, utworzyły gminę Hulcze), niewielką część terytorium gminy Dołhobyczów, obejmującą gromady Nuśmice, Piaseczno, Pawłowice i Uhrynów (oprócz lasu Rogalszczyzna i osady Dołhobyczów-Kolonia, które pozostały przy Polsce); Piaseczno i Pawłowice to historycznie dołhobyczowskie (a zarazem lubelskie) gromady, natomiast Nuśmice i Uhrynów należały przed wojną do gmina Chorobrów, a do gminy Dołhobyczów zostały włączono podczas wojny.

Miejscowości Lista największych miejscowości w Landkreis Hrubieszów w 1943 rokuAmtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG.

+Największe miejscowościMiejscowośćStatusLiczba mieszkańców 1.III.1943GminaHrubieszówmiasto10280HrubieszówBełzwieś2741BełzHorodłowieś2030HorodłoDubienkawieś1987DubienkaStrzyżówwieś1735HorodłoBoratynwieś1724KrystynopolRzeczycawieś1715TarnoszynOstrówwieś1715KrystynopolUhrynówwieś1589DołhobyczówUlhówekwieś1453TarnoszynWojsławicewieś1412ChorobrówKorczówwieś1360TarnoszynPoturzynwieś1320PoturzynNieledewwieś1300MoniatyczeDołhobyczówwieś1287DołhobyczówTurkowicewieś1266MiętkieWerbkowicewieś1254WerbkowiceZawiszniawieś1251KrystynopolPodhorcewieś1244WerbkowiceTrzeszczanywieś1231MołodiatyczeTarnoszynwieś1226TarnoszynDobraczynwieś1218KrystynopolCzerniczynwieś1215MienianyMirczewieś1208MiętkieOszczówwieś1172DołhobyczówŻużelwieś1167BełzSiebieczówwieś1157BełzTerebinwieś1150WerbkowiceKryłówwieś1131KryłówDyniskawieś1129TarnoszynTudorkowicewieś1119ChorobrówZabużewieś1119KrystynopolPrehoryłewieś1115KryłówSzychowicewieś1110KryłówGrabowiecwieś1103GrabowiecGozdówwieś1091WerbkowiceKrystynopolwieś1090KrystynopolNowy Dwórwieś1088KrystynopolStarawieświeś1064TelatynKorczminwieś1050TarnoszynTelatynwieś1046TelatynMołodiatyczewieś1042MołodiatyczeLeszczkówwieś1040WarężCichobórzwieś1017MienianyMiączynwieś1001MiączynWasylówwieś1001Tarnoszyn

Przypisy

Bibliografia Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis fuer das GG. 1943. Burgverlag Krakau. Frykowski, J. A. (2013). Z dziejów powiatu tomaszowskiego i jego roli w strukturze ochrony granic państwa. Roczniki Wydziału Nauk Prawnych i Ekonomicznych KUL, 8(1), 81-95. Czesław Madajczyk, Generalna Gubernia w planach hitlerowskich. Studia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1961. Czesław Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970.

Hrubieszów Kategoria:Historia Hrubieszowa