Alfabet turkmeński – alfabet, obecnie oparty na alfabecie łacińskim, używany do zapisu języka turkmeńskiego. Historycznie była także używana cyrylica oraz alfabet oparty na piśmie arabskim, który jest obecnie używany poza Turkmenistanem.

Alfabet arabski W okresie kształtowania się języka turkmeńskiego w XVIII—XIV stuleciach do jego zapisu wykorzystywano litery arabskie. Już u schyłku XVIII wieku istniał obszerny dorobek literacki w języku turkmeńskim. Co prawda, pod koniec XIX wieku odsetek analfabetyzmu wśród Turkmenów wynosił ponad 99%, wydawanie książek było utrudnione, a pierwszy elementarz w języku turkmeńskim ukazał się dopiero w 1913 roku. Pierwsza gazeta zaś w 1914 roku.

Pismo arabskie jednak nie jest dobrze dostosowane do zapisu języków turkijskich, ponieważ jest bogate w znaki do zapisu spółgłosek charakterystycznych przede wszystkim dla języka arabskiego, ale kiepsko odwzorowuje samogłoski, których w języku turkmeńskim jest aż dziewięć (i ma także znaczenie iloczas).

W roku 1922 oraz 1925 doszło do reform ortografii, w wyniku których usunięto zbędne litery i wprowadzono nowe, odwzorowujące turkmeńskie fonemy, za pomocą znaków diakrytycznych.

Turkmeni w Afganistanie, Iranie i Iraku nadal zapisują swój język pismem arabskim.

Cyrylica Pod koniec lat 30. XX wieku w ZSRR rozpoczęto przygotowania do wprowadzenia cyrylicy, opartej na alfabecie rosyjskim, jako systemu pisma dla języków mniejszościowych ZSRR. Realizowana ją pod nadzorem komisji rządowych w poszczególnych republikach związkowych. Oficjalnie uzasadniano ją potrzebą ujednolicenia systemów pisma i korzyściami typograficznymi, jednak nieujawnionym celem było umocnienie pozycji języka rosyjskiego w społeczeństwie.

W Turkmeńskiej SRR przejście na pismo cyrylickie dokonano w 1940 roku. Jedyną zmianą, jaką od tego momentu wprowadzono do alfabetu, było przeniesienie litery Ъ z końca na pozycję zgodną z jego miejscem w alfabecie rosyjskim. А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж Җ җ З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ə ә Ю ю Я я

W 2000 roku cyrylica turkmeńska została całkowicie wyeliminowana z oficjalnego użytku.

Alfabet łaciński Wprowadzenie reform alfabetu arabskiego w Turkmenistanie miało charakter przejściowy. Pierwsza próba zastąpienia go alfabetem łacińskim okazała się nieudana. W rezultacie, w 1928 roku do zapisu języka turkmeńskiego wprowadzono janalif, który później wycofano na rzecz cyrylicy.

Po uzyskaniu niepodległości przez Turkmenistan po rozpadzie ZSRR, w 1993 roku rozpoczęto program państwowy, mający na celu wdrożenie nowego alfabetu opartego na łacińskim. Równocześnie prowadzono systematyczne usuwanie rusycyzmów z języka turkmeńskiego. Działania te odbywały się niezależnie od opinii i zapotrzebowania społecznego, a wszelkie decyzje były podejmowane bezpośrednio przez prezydenta Turkmenistanu.

Grupa naukowców z Instytutu Językoznawstwa pod przewodnictwem M. Söyegova opracowała pierwszy wariant nowego alfabetu, który opublikowano w gazecie „Türkmenistan” 19 sierpnia 1992 roku. W tym samym roku zaproponowano również szereg innych projektów. Miał następujący skład: A a, B b, C c, D d, E e, Ea ea, F f, G g, H h, I i, J j, Jh jh, K k, L l, M m, N n, Ng ng, O o, Q q, P p, R r, S s, Sh sh, T t, Ts ts, U u, V v, W w, X x, Y y, Z. Charakterystyczną cechą tego projektu było nietradycyjne zastosowanie znaków Q, V, X — miały one zastąpić samogłoski Ө, Ү, Ы. mały|Turkmeński banknot o nominale 500 manatów z 1995 roku, zawierający napis „BÄ$ ¥ÜZ MANAT”, w którym wykorzystano litery $ i ¥. W styczniu 1993 roku w Turkmeńskiej Akademii Nauk odbyło się posiedzenie dotyczące nowego alfabetu, na którym powołano komisję do jego opracowania. Przewodniczącym komisji został Sarparmyrat Nyýazow, prezydent Turkmenistanu. W lutym w prasie przedstawiono świeżo opracowany alfabet, który zatwierdzono 12 kwietnia 1993 roku. Miał następujący skład: A a, B b, Ç ç, D d, E e, Ä ä, F f, G g, H h, I i, J j, £ ſ, K k, L l, M m, N n, Ñ ñ, O o, Ö ö, P p, R r, S s, $ ¢, T t, U u, Ü ü, W w, Y y, ¥ ÿ, Z z. Charakterystyczną cechą tego alfabetu było wykorzystanie znaków dolara, jena i funta jako liter.

Po sześciu latach w alfabecie wprowadzono zmiany, m.in. zastąpiono nietradycyjne litery, dzięki czemu przybrał współczesną postać. Wyróżnia się na tle pozostałych alfabetów turkijskich zastosowaniem haczków.

A a B b Ç ç D d E e Ä ä F f G g H h I i J j Ž ž K k L l M m N n Ň ň O o Ö ö P p R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Ý ý Z z Od 2000 roku jest jedynym oficjalnie dopuszczalnym środkiem do zapisu języka turkmeńskiego.

Zestawienie

ŁacinkaCyrilica1940–1993Alfabet arabskiIPAObecna,od 19991993–19991992Janalif1929–1940w ZSRR1923–1929w IranieA aА аآ عآ[a]B bB ʙБ бب[b]Ç çC cЧ чچ[tʃ]D dД дد[d]E eЭ эЕ еٱ اِ / ه[e]Ä äEa eaӘ әӘ әأ[æ]F fФ фف[f]G gГ гگ[g~ʁ]G gƢ ƣГ гغH hХ хح ە ح[h~x] H hX xХ хخI iИ иىاى[i]J jÇ çҖ җج[dʒ]Ž ž£ ſJh jhƵ ƶЖ жژ[ʒ]K kК кک ك[k]K kQ qК кق[q]L lЛ лل[l]M mМ мم[m]N nН нن[n]Ň ňÑ ñNg ngŊ ŋҢ ңڭنگ[ŋ]O oО оاواوْ / وْ[o]Ö öQ qӨ өӨ өاۇاؤ / ؤ[œ]P pП пپ[p]R rР рر[r]S sС сث س ص[θ]Ş ş$ ¢Sh shŞ şШ шش[ʃ]T tТ тط تت[t]U uУ уاواۇ / ۇ [u]Ü üV vY yҮ үاۇاۆ / ۆ[y]W wV vВ вو[w~v]Y yX xЬ ьЫ ыىاؽ[ɯ]Ý ý¥ ÿY yJ jЙ йيی[j]Z zЗ зظ ض ذ ز[ð]

Przypisy

Kategoria:Języki turkijskie turkmeński turkmeński Kategoria:Azja Środkowa Kategoria:Turkmenistan