Skrzypce gwoździowe

Skrzypce gwoździowe, nagelgeige, harmonika gwoździowa – dawny instrument muzyczny wynaleziony w połowie XVIII wieku. Składa się z drewnianego pudła rezonansowego, do którego przytwierdzone są stalowe pręciki. Dźwięk wydobywa się wskutek przeciągania smyczkiem po pręcikach. W klasyfikacji naukowej instrumentów muzycznych zaliczany jest do idiofonów pocieranych; w praktycznej – do instrumentów smyczkowych.

Budowa i zasada działania W literaturze znaleźć można opisy pojedynczych egzemplarzy skrzypiec gwoździowych. Instrumenty te miały kilka cech wspólnych: drewniane pudło rezonansowe – rezonator, metalowe kołeczki – wibrator, oraz smyczek – incytator. Rozmiar korpusu był różny: od niewielkiego, umożliwiającego trzymanie instrumentu jedną dłonią i przeciąganie smyczkiem po gwoździach drugą, do większego, wymagającego przytwierdzenia do blatu większego mebla i umożliwiającego obsługę dwoma smyczkami. Kształt – od półkolistego do kolistego, niekiedy nieregularny. Cienka płyta rezonansowa wykonana była zazwyczaj z drewna świerkowego. Czasami posiadała jeden lub kilka otworów rezonansowych w formie rozetek. Pręciki, z których wydobywano dźwięk za pomocą smyczka, wykonane były z metalu, drewna lub szkła. Przytwierdzone były prostopadle do płyty rezonansowej, blisko jej zaokrąglonej krawędzi, lub prostopadle do boku korpusu. Miały kształt gwoździ, czasami lekko zagiętych, lub szpilek w formie litery U. Ich liczba wahała się od 12 do 66, obejmując przynajmniej jedną pełną skalę chromatyczną. W niektórych publikacjach opisane są skrzypce gwoździowe ze strunami rezonansowymi poprowadzonymi nad płytą wierzchnią, a w innych – bez nich.

Dźwięk wydobywa się, gdy przeciąga się smyczkiem po pręcikach. W klasyfikacji naukowej instrument zaliczany jest do idiofonów pocieranych; w praktycznej – do instrumentów smyczkowych.

Historia thumb|Skrzypce gwoździowe ze zbiorów Metropolitan Museum of Art. Z prawej strony obręczy pudła rezonansowego widoczne kołki do strojenia strun rezonansowych Brytyjski muzykolog Karl Engel opisał wynalezienie skrzypiec gwoździowych jako zbieg okoliczności, którego doświadczył w 1740 niemiecki muzyk . Po powrocie z koncertu niechcący przeciągnął smyczkiem po gwoździu, na którym zazwyczaj go wieszał. Gwóźdź wyemitował dźwięk, co zainspirowało Wildego do skonstruowania instrumentu muzycznego z metalowych pręcików. Jego pierwsza wersja miała płaskie, niewysokie pudło rezonansowe o kształcie zbliżonym do półkola. 29 pręcików nabite były prostopadle do płyty rezonansowej w pobliżu zaokrąglonej krawędzi. Tworzyły nieco ponad 2-oktawową skalę chromatyczną; gwoździe produkujące dźwięki chromatyczne były lekko zagięte. Podczas gry skrzypce trzymane były w lewej ręce; stabilną pozycję pozwalał utrzymać otwór na palce dłoni w spodniej części korpusu. Smyczek zaopatrzony był w czarne włosie z końskiego ogona, jako sztywniejsze od białego, co czyniło je odpowiedniejszym do przeciągania po metalowych sztyftach. Włosie musiało być obficie natarte kalafonią.

Według włoskiej fundacji , Wilde był bawarskim skrzypkiem przebywającym w latach 1741–1746 w Petersburgu, gdzie pracował dla tamtejszej orkiestry symfonicznej, a wydarzenie z gwoździem i smyczkiem miało miejsce w 1744. Inne źródła, za Engelem, datują wynalazek nagelgeige na 1740; jeszcze inne na około 1750; pozostałe ogólnie na połowę XVIII wieku.

W 1780 pochodzący z Czech, ale bliżej niezidentyfikowany muzyk znany pod imieniem Senal, praktykujący w Wiedniu, udoskonalił skrzypce gwoździowe dodając struny rezonansowe (15 lub 16 sztuk) poprowadzone nad otworem rezonansowym w płycie wierzchniej.

W 1787 niemiecki kompozytor Friedrich Wilhelm Rust opracował jeden utwór kameralny z wykorzystaniem skrzypiec gwoździowych: „Kwartet A-dur na nagelgeige, dwoje skrzypiec i wiolonczelę”.

W 1791 w Bernburgu skonstruowano egzemplarz instrumentu wyposażony w klawiaturę – Nagelclavier. Instrument posiadał natarty kalafonią i napędzany pedałem pas (taśmę), który poprowadzony był w pobliżu pręcików. Naciskanie klawiszy powodowało dociskanie odcinka taśmy do wybranych pręcików, a tarcie – wydobywanie dźwięków.

W XIX wieku konstruowano podobne instrumenty. Jednym z nich był Stockspiel lub Melkharmonica – wyposażony w drewniane pręty i formą przypominający odwrócony do góry nogami stołeczek do dojenia krów, z którego dźwięk wydobywano przy pocieraniu prętów rękawicami natartymi kalafonią.

Do połowy XIX wieku instrument był popularny w niektórych regionach Niemiec i Szwecji, gdzie poddawano go różnym modyfikacjom i usprawniano konstrukcję. Niewielkie możliwości wykonawcze, a zwłaszcza ograniczona kontrola nad czasem trwania dźwięków wydobywających się z metalowych prętów, nie pozwoliły mu zyskać trwałej pozycji w instrumentarium Europy. Według większości źródeł skrzypce gwoździowe zanikły około połowy XIX wieku. W XX wieku pojawiały się podobne instrumenty działające na zasadzie pocierania prętów i konstruowane na własne potrzeby m.in. przez Mauricia Kagela, (), Hala Rammela (triolin), , , oraz .

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne – Paweł Romańczuk, prezentacja skrzypiec gwoździowych – Chris Hirst, prezentacja skrzypiec gwoździowych

Kategoria:Idiofony