mały|Astragale z kości owczych (okres hellenistyczny). Maresza, III–II wiek p.n.e., Muzeum Hecht mały|Rzymska rzeźba dziewczyny grającej astragalem. 130–150 n.e., Staatliche Museen zu Berlin Astragal, astragalusArkadiusz Stempin, 2012: Astragalusy – czyli dlaczego gramy sześciennymi kostkami? Magia gry. Sztuka rywalizacji. Wyd. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, s. 17. − zwierzęca kość skokowa lub jej naśladownictwo w innym materiale, używana od starożytności do gier; również nazwa różnych gier z wykorzystaniem tych kości.
Jako astragale wykorzystywano kości skokoweTomasz Borkowski, 2016: Późne średniowiecze. W: Śląsk starożytny i średniowieczny (red. M. Trzciński). Wyd. Muzeum Miejskie Wrocławia, s. 187., głównie kóz lub owiec, rzadziej krowieStrona Muzeum Narodowego w Warszawie .. Znane są też astragale pozyskane od świńBorkowski 2016, s. 187. oraz wykonane na kształt tych kości formy z innych materiałów, np. metaliStrona Muzeum Narodowego w Warszawie .. Nazwą astragali określano także różne gry prowadzone z wykorzystaniem tych kościStempin 2012, s. 17..
O ich przydatności decydował zróżnicowany kształt kostki, której dwie strony były gładkie, trzecia wklęsła, a czwarta wypukła. Ścianki te starożytni gracze oznaczali punktami wartości, z których najniżej (jedynka) liczono ten po stronie wklęsłej, najwyżej (szóstka) – po wypukłej, a na gładkich 3 i 4 punkty, przy czym najlepszy, szóstkowy rzut nazywano „Afrodytą” (u Rzymian – „Wenus”), a najgorszy – „psem” (rzym. canis)Lidia Winniczuk, 1983: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 416, 434..
Bezspornie najstarsze zastosowania astragali do gier udokumentowane są dla antycznej Grecji, a następnie dla starożytnego RzymuStempin 2012, s. 17.. Na ziemiach polskich ich wykorzystanie znane jest od czasów kultury przeworskiej, a zestawy astragali znajdywano m.in. w grobach przedstawicieli tej kulturyStempin 2012, s. 20, 22.. Były też często stosowane w grach w okresie średniowiecza w EuropieStempin 2012, s. 21..
Grano umieszczając cztery astragalowe kostki w kubku, z którego po potrząśnięciu wyrzucano je, a suma zliczonych punktów wskazywała wygrywającego. Najtrudniejsze było wyrzucenie sześciu punktów na wypukłej stronie kostki. Odmianą gry astragalami było podrzucanie 4-5 kostek, aby wszystkie upadły na szybko odwróconą dłoń, albo ukrywano je w dłoni, a następnie zgadywano, czy ich liczba jest parzysta czy nieparzysta. U Greków zwycięzcę w grze prowadzonej podczas sympozjonu często ogłaszano jego przewodniczącym (sympozjarchą)Winniczuk 1983, s. 416..
Ze względu na używanie astragali w grach losowych były one również kojarzone ze szczęściem i dlatego stosowano je jako amulety, nosząc oprócz oryginalnych kości również ich podobizny ceramiczne, szklane, odlane z brązu lub wykonane ze złotaStempin 2012, s. 19, 21.. Astragale stosowano także w antyku do wróżb oraz jako dary wotywne w świątyniachStrona Muzeum Narodowego w Warszawie ..
Gry astragalami były uwieczniane w sztuce, zarówno antycznej, jak i nowożytnej, m.in. na obrazie Zabawy dziecięce pędzla Pietera BrueglaStempin 2012, s. 19, 21.. Gry z ich zastosowaniem przedstawiano również na antycznych monetachStempin 2012, s. 19..
Zobacz też szagaj hacele
Przypisy
Kategoria:Gry w kości