Nabû-zēru-līšir (tłum. „Niech Nabu strzeże potomka”) – babiloński skryba żyjący w połowie VI w. p.n.e. Należał do wąskiego kręgu notariuszy królewskich oraz prawdopodobnie do środowiska nadwornych uczonych króla Nabonida. Uczestniczył w pracach wykopaliskowych w Agade.
Rodzina Nabû-zēru-līšir pochodził z rodziny o wysokiej pozycji społecznej zamieszkałej w Babilonie. Poprzez ojca, Itti-Marduk-balāṭu (tłum. „Z Mardukiem jest życie!”)Lista dokumentów dotyczących obrotu nieruchomościami z udziałem Itti-Marduk-balāṭu, zob. Prosobab, s.v. Itti-Marduk-balāṭu, of the Nabû-unnâ family (https://prosobab.leidenuniv.nl/individual/22367 [dostęp: 21.01.2025]). Por. również napisane przez niego wezwanie do złożenia przysięgi (BM.61352): M. Sandowicz, Oaths and Curses: A Study in Neo- and Late Babylonian Legal Formulary, s. 174–175., wywodził się z lokalnego rodu NabunnājaForma używana w literaturze przedmiotu. Alternatywną transkrypcją nazwy rodu jest forma Nabû-unnâ: Prosobab, s.v. Nabû-unnâ (https://prosobab.leidenuniv.nl/names.php?familynames=true [dostęp: 21.01.2025]).. Posiadał przynajmniej dwóch braci o imionach Marduk-bēl-usāti (tłum. „Marduk jest panem wsparcia!”) i Munaḫḫiš-Marduk (tłum. „Zapewniającym pomyślność jest Marduk”). Nabû-zēru-līšir doczekał się co najmniej trójki dzieci, synów noszących imiona: Libluṭ (tłum. „Niech on żyje!”), Nabû-uṣur-napištu (tłum. „Nabu, strzeż życia!”) i Libūru (tłum. „Niech będzie mocny!”)F. Joannès, Un lettré néo-babylonien, s. 39–40.. Dwaj ostatni byli skrybami, tak samo jak ojciec i dziadekH.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, s. 201–202, 211–212.. Syn Nabû-zēru-līšira, Libūru, przejął po nim pozycję notariuszaH.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, s. 201–202.. Najpóźniejsze źródło, w którym pojawia się imię Libūru, datowane jest na 21. rok panowania króla perskiego Dariusza I, czyli 500 p.n.e.Lista dokumentów dotyczących obrotu nieruchomościami z udziałem Libūru: Prosobab, s.v. Libūru, son of Nabû-zēru-līšir, of the Nabû-unnâ family (https://prosobab.leidenuniv.nl/individual/1382 [dostęp: 21.01.2025]).
Notariusz królewski Aktywność zawodowa Nabû-zēru-līšira jest najlepiej poświadczona w prywatnych tekstach z BabilonuLista dokumentów dotyczących obrotu nieruchomościami z udziałem Nabû-zēru-līšira: Prosobab, s.v. Nabû-zēru-līšir, son of Itti-Marduk-balāṭu (https://prosobab.leidenuniv.nl/individual/8971 [dostęp: 21.01.2025]); główna edycja tekstów: C. Wunsch, Das Egibi Archiv. Band 1, passim; C. Wunsch, Das Egibi Archiv. Band 2, passim; analiza duplikatów tekstów: R. Tarasewicz, Recordkeeping Practices in Frst Millennium BC Babylonia in Light of the Duplicates, Vol. 1, s. 130–149.. Przypada na okres od drugiego dnia V miesiąca (akad. abu) 26. roku panowania Nabuchodonozora II do 25. dnia XII miesiąca (akad. addaru) 12. roku panowania Nabonida, czyli na lata 579–543 p.n.e. Tym samym obejmowała okres panowania czterech władców Babilonu. Sporządzone i poświadczone przez Nabû-zēru-līšira kontrakty sprzedaży nieruchomości zostały odkryte w archiwum rodu EgibiO charakterze największego prywatnego archiwum dla okresu nowobabilońskiego z perspektywy źródłoznawczej: M. Jursa, Neo-Babylonian Legal and Administrative Documents, s. 65–66.; dotyczyły głównie obrotu gruntami rolnymi, chociaż poświadczone są również inne typy nieruchomości. Występował w nich jako skryba (akad. ṭupšarru) odpowiedzialny za przygotowanie i opieczętowanie dokumentów sprzedaży nieruchomości oraz świadek (akad. mukinnu) czynności prawnych. Funkcje te wynikały z zajmowanej przez niego pozycji notariusza królewskiego odpowiedzialnego za kontrolę obrotu nieruchomościamiTermin „notariusz królewski” jest współczesną konwencją. Dla starożytnych funkcjonowali oni pod terminem ṭupšarru: R. Tarasewicz, Recordkeeping Practices in First Millennium BC Babylonia in Light of the Duplicates, Vol. 1, s. 131. O pojawieniu się tejże grupy zawodowej i powiązaniu jej aktywności z podatkami: M. Jursa, Neo-Babylonian Legal and Administrative Documents, s. 20; podstawowe opracowanie: H.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, passim.. W tekstach tych nigdy nie występował jako notariusz samodzielnie. Działał w ramach kolegium – wspólnie z innymi notariuszami – co świadczyło o wysokiej złożoności prawnej transakcji, w których brał udziałO kolegiach notarialnych: H.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seal, s. 200.. Od dziewiątego roku panowania Nabonida do ostatniego poświadczenia źródłowego występował jako notariusz o najwyższej randze – jego pieczęć miała pierwszeństwo nad pozostałymi w kolegium pieczętującym dany tekstPorządek pieczętowania dokumentów przez notariuszy: H.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seal, s. 204..
Udział w pracach wykopaliskowych Nabonida Związki Nabû-zēru-līšira z pałacem królewskim ujawniają pośrednio dokumenty powstałe w trakcie prac budowlanych w Agade prowadzonych za panowania Nabonida. W czwartym roku panowania Nabonida podjęto działalność budowlaną w E-ulmasz – świątyni Isztar w AgadeH.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seal, s. 474–479; P.-A. Beaulieu, The Reign of Nabonidus, s. 141–142.. Towarzyszyły jej prace, których celem było odkrycie pierwotnych fundamentów przybytku. Równolegle prowadzono również wykopaliska w pałacu Naram-Sina w AgadeP.-A. Beaulieu, The Reign of Nabonidus, s. 141–142.. Nabû-zēru-līšir wziął udział w obu tych przedsięwzięciach. Skopiował on treść trzech odkrytych tam zabytków: prywatnej inskrypcji dedykacyjnej króla Dūdu dla bogini Ninszubur umieszczonej na alabastrowym paciorku BM.59617 (82-7-14: 4027) w: https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1882-0714-4027 [dostęp: 21.01.2025]. Wydania tekstu: M. Jursa, Nochmals Akkad, s. 104–108; H. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 453., inskrybowanej cegły Kurigalzu I dotyczącej prac budowlanych nad bīt akītu InannyBM.22463 (85-04-30: 5) w: https://www.ebl.lmu.de/fragmentarium/BM.22463 [dostęp: 21.01.2025]; H. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 451–452. oraz inskrypcji króla Šar-kali-šarrīCBS.16106 w: https://www.penn.museum/collections/object/372375 [dostęp: 21.01.2025]; H. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 451. na assaruSłowo a-sa-ar-ru jest hapaksem. Niekonwencjonalne odczytanie pierwszego znaku jako A (akad. mû) pozwala na wyprowadzenie słowa musarû, oznaczającego inskrypcję królewską. Propozycja alternatywnego odczytu, zob. P.-A. Beaulieu, The Reign of Nabonidus, s. 141. Por. H. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 451. O terminie musarû: B. Schnitzlein, Untersuchungen zur Schreibkultur Mesopotamiens, s. 170–172.. Każdą z tych kopii opatrzył kolofonem zawierającym informacje o osobie autora (swoim imieniu, pochodzeniu i tytule), oryginale tekstu, kontekście odkrycia zabytku i dacie sporządzenia tabliczki. Dzięki temu wiemy, że kopię inskrypcji króla Dūdu sporządził w siódmym roku panowania Nabonida, natomiast cegły Kurigalzu – w VII miesiącu (akad. tašrītu) ósmego roku panowania NabonidaH. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 451-453. .
Nadworny uczony? Nabû-zēru-līšir wyróżniał się skłonnością do archaizowania grafii i form gramatycznych, sylabizowania wyrazów tradycyjnie oddawanych za pomocą logogramów czy też stosowania rzadkich odczytów znaków klinowych w tekstach prywatnych oraz kolofonach kopiiF. Joannès, Un lettré néo-babylonien, s. 40; H. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 450–453.. Ta znakomita znajomość dawnego pisma klinowego umieszczała go w grupie wysoce wyspecjalizowanych skrybów-intelektualistówN. Veldhuis, Levels of Literacy, s. 80–82.. Biorąc powyższe pod uwagę oraz fakt udziału w pracach budowlanych organizowanych przez pałac królewski, Paul-Alain Beaulieu zaproponował, że Nabû-zēru-līšir mógł być również nadwornym uczonym (akad. ummânu, także mār ummâni) NabonidaP.-A. Beaulieu, The Reign of Nabonidus, s. 142.. Jeśli ta teza jest słuszna, czyniłoby go to jedynym dotychczas znanym z imienia przedstawicielem środowiska uczonych funkcjonującym w otoczeniu tego króla nowobabilońskiegoPropozycja rozważenia ojca Nabû-zēru-līšira, Itti-Marduk-balāṭu, jako kolejnego ummânu: M. Sandowicz, Oaths and Curses: A Study in Neo- and Late Babylonian Legal Formulary, s. 175.. Dotychczas jednak nie przypisano Nabû-zēru-līširowi autorstwa żadnej ze znanych nam inskrypcji królewskich wystawionych przez Nabonida, tym samym nie znaleziono potwierdzenia tezy BeaulieuH. Schaudig, Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’, s. 490..
Pieczęć Nabû-zēru-līšira Pieczęć Nabû-zēru-līšira była typowa dla grupy notariuszy. Miała formę pieczęci cylindrycznej odciskanej poprzez rolowanie, choć na niektórych dokumentach widnieje w formie stemplaR. Tarasewicz, Recordkeeping Practices in First Millennium BC Babylonia in Light of the Duplicates, Vol. 1, s. 131; H.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, s. 208.. Program ikonograficzny był zróżnicowany, dysponujemy jego trzema wersjami. Występowały na nich: postać adoranta zwróconego ku boskim symbolom, a mająca za plecami – z reguły po lewej stronie – legendęH.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, s. 206–207.. Przedmiotem adoracji byli bogowie: Sin (półksiężyc; obecny w każdym wariancie), Adad (piorun), Isztar (tarcza z gwiazdą) i Gula (pies), występujący w różnych zestawieniach i porządkuH.D. Baker, C. Wunsch, Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, 206–207..
Rodowód matki? Nabû-zēru-līšir z rodu Nabunnāja w sześciu dokumentach występuje razem z innym skrybą, Kabti-ilāni-Mardukiem („Czczonym (wśród) bogów jest Marduk”) z rodu Sūhāya (tłum. „Z kraju Sūhu”)F. Joannès, Un lettré néo-babylonien, s. 39.. W innych zaś dokumentach występują imiennicy tych postaci: Nabû-zēru-līšir z rodu Šamaš-abāri (tłum. „Šamaš jest siłą”)Lista dokumentów powiązanych z Nabû-zēru-līširem z rodu Šamaš-abāri, zob. Prosobab, s.v. Nabû-zēru-līšir, of the Šamaš-abāri family (https://prosobab.leidenuniv.nl/individual/19816 [dostęp 21.01.2025]). i Kabti-ilāni-Marduk z rodu Atkuppu (tłum. „Rzemieślnik trzcinowy”). Wyjaśnienie występowania identycznych imion w tak wąskiej grupie zawodowej w tych samych tekstach zaproponował Francis Joannès, który utożsamił ze sobą owe osoby. Różnicę w ich pochodzeniu rodowym wyjaśnił wskazaniem przez nie dodatkowego rodowodu – w tych przypadkach rodowodu matkiF. Joannès, Un lettré néo-babylonien, s. 39..
Przypisy
Bibliografia
Baker H.D., Wunsch C., Neo-Babylonian Notaries and Their Use of Seals, [w:] Proceedings of the XLVe Rencontre Assyriologique Internationale. Part 2, Seals and Seal Impressions, ed. W.W. Hallo, I.J. Winter, Bethesda 2001, s. 197–213. Beaulieu P.-A., The Reign of Nabonidus, King of Babylon, 556–539 B.C., London 1989. Joannès F., Un lettré néo-babylonien, „Nouvelles Assyriologiques Brèves et Utilitaires” 3 (1988), s. 39–40. Jursa M., Nochmals Akkad, „Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes”, 87 (1997), s. 101–110. Jursa M., Neo-Babylonian Legal and Administrative Documents: Typology, Contents and Archives, Münster 2005. Prosobab = C. Waerzeggers, M. Groß, et al., Prosobab: Prosopography of Babylonia (c. 620-330 BCE), Leiden University 2019, online: https://prosobab.leidenuniv.nl [dostęp: 26.01.2025]. Sandowicz M., Oaths and Curses: A Study in Neo- and Late Babylonian Legal Formulary, Münster 2012. Schaudig H., Nabonid, der ‘Archäologe auf dem Königsthron’. Zum Geschichtsbild des ausgehenden neubabylonischen Reiches, [w:] Festschrift für Burkhart Kienast: zu seinem 70. Geburtstage dargebracht von Freunden, Schülern und Kollegen, ed. G.J. Selz, Münster 2003, s. 447–497. Schnitzlein B., Untersuchungen zur Schreibkultur Mesopotamiens im 1. Jahrtausend v. Chr., Boston–Berlin 2023.